VOV4.Bahnar - Lơ̆m tơ drong tơ blăh Mi sơ̆, Ia Ko jĭ tơ ring kăn kư̆ kăch mang găh apŭng Chư Sê, dêh char Gia Lai. Đơ̆ng rŏng tơ blăh rơ ngei, Đảng ƀô̆, khul kơ dră pơ gơ̆r păng kon pơ lei xăh Ia Ko hơ nơ̆ng tơ guăt 1 ƀơ̆r đon, vang pơ jing pơ lei pơ la roi đunh roi pơ drŏng, ‘lơ̆ng rŏ. 

Ia Ko jĭ xăh Iung tơ blăh kơ tang nuih mơng kơ kon pơ lei lơ̆m khei ‘năr tơ blăh Mi dŏng tĕh đak. Kon pơ lei Jarai tơ̆ âu kơ plăh dŏh sơ̆ 1 jơ hngâm kiơ̆ Đảng, jang kăch mang, jơ̆p lơ̆m xăh jĭ 1 “kăn kư̆” kơ đe kăn ƀô̆, du kích, jĭ tơ ring oei xa kơ dôm khul linh tơ blăh, tơ ring tơm gơ̆l vă tơ blăh hŭt hơ yăt đơ̆ng trong gre 14 tơ̆ găh Hơ lĕch; tang găn hơ yăt Mi-ngụy tơ blăh phă đơ̆ng găh Pơ mât – Kơ đông Plei Me. Kon pơ lei ling lang jing anih pring vei, dŏng tơ gŭm ăn lơ khul linh năm tơ blăh, khul linh kăch mang jŭm dăr tơ ring, tơ gŭm ăn kăch mang rơ bâu tân phe ƀa, tơ mam xa. Sir sơ lŭng, chroch hrŏng vang tơ blăh tang găn hơ yăt tơ gar iŏk tĕh, pơ jing anih tơ blăh. Kăl loi, đei kơ hrĕng ‘nu druh dăm kơ plăh dŏh sơ̆ vang năm pơm linh, pơ vih pơ văn păng vang tơ blăh hơ yăt.

Trong mât tơ̆ xăh Ia Ko

Ƀok Rmah Puih (bơ ngai Jarai) rơ nĕh sơ năm 1944, tơ̆ plei O Bung, xăh Ia Ko oei ƀlŏh hơ dăh dôm khei ‘năr kŭm hăm ƀô đô̆i tơ blăh hơ yăt, iŏk rơ ngei ăn pơ lei pơ la, pơ jing đei 1 tĕh đak kơ jăp ‘lơ̆ng, ƀok ăn tơ băt: “Nhôn kŭm hăm ƀô đô̆i tôch hơ iă, mât 1 ƀơ̆r đon, chă pơ ma nuh oei xa hơ dai hăm băl, klăih song băl tơ mam xa, por ‘nhot kơ plăh oei mơ mat tat. Găh ƀô đô̆i đei phe asong phe, đei ƀôt ngok asong ƀôt ngok. Găh kon pơ lei đei iĕr, đei nhŭng, kơ pô, rơ mo ‘nŏh tĕh xa hơ dai, asong đĕch ngăl. Tơ gŭm băl vă tĕh đak gơ̆h iŏk rơ ngei. Mă 2 dơ̆ng, mưh ƀô đô̆i lĕch đơ̆ng pơ lei, yoa vă năm tơ blăh iŏk rơ ngei ăn hơ drĕch hơ drung, ăn kon pơ lei kơ na kon pơ lei rơ nguơ̆, ƀlŏk hơ dơ̆r mưh tơ klăh đe sư, kon pơ lei năng ƀô đô̆i nhen kon hơ ‘lơ̆p, nhen ‘nhŏng ŏh kơ dih kơ na ‘mêm mơ nat. Kơ plăh dŏh sơ̆, ƀô đô̆i hăm kon pơ lei oei xa hơ dai tôch ‘lơ̆ng, đơ̆ng sŏng xa, et tơ drô, tôn chĭng chêng, hơ ri hơ xoang, ngôi pơ chơt hơ dai ngăl”.

Ia Ko dang ei đei 5 pơ lei, hăm vă jê̆ 1.300 unh hnam, lơ̆m nŏh bơ ngai Jarai đei 64%. Dôm sơ năm tơ jê̆ âu, Đảng păng tĕh đak tơ lĕch lơ tơ drong tơ gŭm ăn tơ ring kon kông, mă loi jĭ tơ ring kăn kư̆ kăch mang nhen Ia Ko. Lơ̆m tơ drong jang pơ jing tơ ring tơ rang ‘nao, khul kơ dră pơ gơ̆r păng anih jang kơ pal tơ lĕch lơ trong jang, tơ gŭm ăn kon pơ lei kon kông jang xa, pơm hơ tŏk tơ drong arih. Nhen thoi trong jang “Khul jang chŭn mir xăh Ia Ko” ‘nŏh jĭ 1 tơ drong pơ tih gia. Vă pơ jing anih hŏk hôp, pơ ma nuh găh tơ drong rong kon tơ rong, khei 9-2019, Khul jang chŭn mir xăh Ia Ko đei pơ jing hăm 10 ‘nu bơ ngai jang. Truh dang ei Khul đei 21 ‘nu bơ ngai jang, rong 200 tŏ bơ be.

Dôm bơ ngai jang lơ̆m khul jang tơ năp, hlôh vao trong jang xa ngăl, hơ nơ̆ng đei đon tơ gŭm băl rong bơ be. Ƀok Kpuih Hmach (bơ ngai Jarai) tơ̆ plei O Rưng ăn tơ băt, trong jang rong bơ be vang pơm tơ plih đon tơ chĕng, kŭm nhen trong jang xa, tơ gŭm ăn kon pơ lei sut pơ đĭ pơ ngot, tơ jur tơ nuh hin. Hơ drô̆ unh hnam ƀok, kŭm hăm 3 ha cao su, ƀa đak păng chĕh phe, hơ dai hăm rong kon tơ rong, iŏk yoa 1 sơ năm truh kơ hrĕng triu hlak jên.

“Khei ‘năr tơ blăh sơ̆ tôch mơ mat, jang mir kŭm kơ gơ̆h, kơ na ưh kơ đei phe xa, ƀa sŏng, chă xa săy bơ̆n hla ƀlang, ƀum bri. Đơ̆ng rŏng kơ tơ blăh rơ ngei đei tơ plih tôch lơ, đei phe xa ƀa sŏng, ‘nhĕm bot, ‘nhot ‘lơ̆ng. Đei bơ̆n gre hon đa, tivi, đei unh điên. Hnam đei man kơ jăp ‘lơ̆ng, ưh pă đei hnam gia hiăh hiok bơih. Tĕh đak pơm trong, man hnam trưng ăn kon mon năm hŏk, hơ iă tơ pă, rim tơ drong đei tôm tĕch”.

Trong jang rong bơ be tơ̆ xăh Ia Ko

Ƀok pơ gơ̆r pơ lei Kpuih Moh ăn tơ băt, đei tĕh đak tơ gŭm, kơ sô̆ unh hnam tơ nuh tơ̆ plei O Rưng jur pă hơ la kơ 10%. Tơ drong arih xa tơ̆ tơ ring hơ tăuh yăih âu tơ plih roi ‘lơ̆ng, đei điên, đei đak rơ gŏh, đei tôm anih jang pơ yoa ăn tơ pôl: “Adrol sơ̆ rim tơ drong tôch mơ mat tat, hrei ‘nâu đơ̆ng rŏng tơ blăh rơ ngei ‘nŏh tôch chơt hơ iă, đei tôm tơ mam. Plei O Bung ưh đei bu kiơ̆ lui kiơ, jang kiơ̆ ‘lơ̆ng rim trong jang, khôi luơ̆t tĕh đak. Đe hơ iŏh đei năm hŏk tôm, trong man ‘lơ̆ng, unh điên đei đĭ, tơ drong jang xa sơ đơ̆ng, tơ drong arih xa kơ kon pơ lei kŭm hiôk jơ nap.”

Ƀok Rmah Sơ, Kơ dră vei lăng kon pơ lei xăh Ia Ko ăn tơ băt, um ai xăh Ia Ko đei tơ plih ‘lơ̆ng gơ nơm đơ̆ng lơ tơ drong tơ gŭm, tơ drong jang đơ̆ng tĕh đak. Tơ drong jang pơ jing tơ ring tơ rang ‘nao, Ia Ko hơ nơ̆ng chĕp vei tơ drong juăt đơ̆ng xăh kơ tang nuih mơng jing tơ ring jang ‘lơ̆ng tơ drong jang atŏk tơ iung mŭk drăm tơ̆ tơ ring kon kông oei: 

“Xăh Ia Ko đei Đảng, tĕh đak chih tơ băt jĭ xăh tơ blăh kơ tang nuih mơng sơ năm 1998, tơ drong arih xa kơ kon pơ lei roi phĭ tơ nŏ, hnam đei man kơ jăp ‘lơ̆ng ƀiơ̆ pơ têng hăm 20 sơ năm adrol sơ̆. Khei ‘năr oei tơ blăh sơ̆, kon pơ lei ưh đei hŭt pơ lei, hŭt tĕh, đơ̆ng rŏng tơ blăh iŏk rơ ngei, kon pơ lei hơ nơ̆ng 1 jơ hngâm kiơ̆ Đảng, tĕh đak. Dang ei xăh oei hăt bơ̆ jang pơ jing tơ ring tơ rang ‘nao, akŏm jơ hngâm tơ gŭm ăn kon pơ lei tŏk iŏk jên hăm jên kon tŏ sĕt vă gơ̆h jang tŏk klăih đơ̆ng tơ nuh hin, pơm thoi yơ vă lơ̆m sơ năm 2022 xăh gơ̆h jing tơ ring tơ rang ‘nao”

46 sơ năm đơ̆ng rŏng tơ blăh iŏk rơ ngei, xăh kơ tang nuih mơng Ia Ko, apŭng Chư Sê, dêh char Gia Lai dar dĕh tơ plih ‘nao ‘lơ̆ng rŏ. Dang ei ƀlĭk ƀlăk pơ gar ‘long, chŭn na ƀa đak jing ‘lơ̆ng, ƀrŭng ƀrăng unh điên tơ̆ dôm hnam man kơ jăp ‘lơ̆ng, tơ ter băl nhen thoi sut pơ đĭ lê̆ dôm tơ drong ưh ‘lơ̆ng đơ̆ng ƀôm ƀrâm phă lơ̆m khei ‘năr tơ blăh vang sơ̆ bơih. Tơ drong arih xa kơ kon pơ lei roi đunh roi tŏk, roi pơ drŏng, ‘lơ̆ng rŏ.

Hoàng Qui: Chih

Dơ̆ng: Tơ blơ̆