VOV4.Bahnar – Lơ\m dôm sơnăm au ki, mă đơ\ng kơdră che\p pơgơ\r tơring păng an^h bơ\ jang vei lăng găh au kơ dêh char Kon Tum tôch hơdrin chă pơro# pơ rôp, pơtho khan vă ato\k jơhngơ\m đon hlo#h vao kơ kon pơlei găh tơdrong io\k u\nh om chom go\ - u\nh hnam, mă lei tơdrong io\k u\nh om oei ‘lơ\p oei [o#h hơnơ\ng đe\ch, mă kăl tơ\ tơring kon kông. Dôm u\nh om mơlo#h, mă đơ\ng lăp d^h băl dăh mă u\nh hnam rơ\ng jei tru\h po đơ\ng ro\ng pă đei chă [re\t [iơ\. Rơdu [iơ\ ‘no\h “por ư\h kơ bot, ‘nhot ư\h kơ [a\t”, kơtang dơ\ng ‘no\h “ trong bu bu yak”. Mơmat tat hlo\h dơ\ng ‘no\h lơ u\nh om oei sa mơmat tat hrat hr^n, pơngot rơve\t tơngie\t găng hơnơ\ng dru\h kiơ\ đơ\ng ro\ng, tơdrong er^h sa tơ\ anăp ư\h kơ băt lơ liơ.

Hăm kon pơlei oei tơ\ pơlei Kram, tơring Rờ Kơi, apu\ng Sa Thầy,dêh char Kon Tum, tơdrong mă dôm đe hơ io\h lăp m^nh năr ‘no\h hu\t ho\k hloi vă “Jing u\nh om chom go\” ư\h pă khan tơdrong chr^h bơih. Sơnăm 2018, o\h Y Khẩn, 16 sơnăm to\k bo\k ho\k lăm 10 Hnam trương te\h đak rong ‘me apu\ng pơdơ\h ho\k vă io\k klo. Ư|h kơmăh atăih dang yơ hăm u\nh hnam o\h Y Khẩn, o\h Y Mùi sơnăm au ‘nao lăp to\k tru\h 16 sơnăm mă lei hlôi đei kon. Tơdrong er^h sa pơ đ^ [ar ‘nu hơdru\h te\ng pơm akăn, pơm me\ tôch mơmat tat. Klo akăn Y Khẩn măh oei atu\m hăm u\nh hnam me\ [a\. Ư|h kơmăh te\h cho\h jang sa, ư\h kơ măh tơdrong jang sa, Y Khẩn hơnơ\ng oei tơ\ hnam, găh klo ‘no\h chă jang ăn kơ đe vă rong ‘me u\nh hnam. Găh Y Mùi klo tă kiơ\ rok đe et bơ\n hơ\t pơgang au to, chă jăk thông hoang mang đai. Me\ kon Y Mùi er^h sa gơnơm me\ [a\ kơ d^h lăng ba. Chhu\r nuih tơpă mơ\n mư\h kơtơ\ng Y Mùi chă tơroi găh kơ d^h păng boăl po lơ lau: “Tơ\ Rờ Kơi au jei đei bơngai m^nh jơhnơr hăm ^nh rơne\h sơnăm 2003 anăn hăp ‘no\h Nhàn jei đei klo mơ\n mă lei tim mă đei kon. Tơ\ lơ\m pơlei Kram nhôn jei đei bơngai ‘lơ\p hlo\h kơ ^nh jei io\k klo hơdrol kơ ^nh. Klo hăp, ‘lo\ [iơ\ kơ hăp 1 sơnăm. Kon boăl ‘no\h dang ei đ^ 5 khei bơih. &nh oei ‘lơ\p ư\h kơ băt tơche\ng ro\ng hơnăp kơna mă io\k klo hrôih lơ lau”.

Jei lei lăi hăm Y Mùi, tơl nơ\r ap^nh kơ yuơ kă kiơ io\k u\nh om hrôih hlo\h sơnăm mă khôi luơ\t tơchơ\t ăn io\k, dôm bơngai [a\, bơngai me\ mơlo#h jei tơl akhan: “Bơ\n vă d^h băl, tơhưch d^h băl ‘no\h io\k oei d^h băl đe\ch lah”. Jơhngơ\m đon tơche\ng ư\h klo\h kle\ch ‘no\h hlôi pơm ăn đei lơ tơdrong ư\h hơ iă tơ\ hơnăp au kơnh. Lơ\m mă bơngai ‘nglo\ kră păng kơdră tơring tim mă jang tơnăp hlo\h dơ\ng lơ\m tơdrong găn ga đơ\ng blu\ng. {ok A Tuân, pơlei Đak Lup, tơring Đak Nên, apu\ng Kon Plông đei kon io\k u\nh om sơnăm oei ‘lơ\p tơroi: “U|nh hnam ư\h kơ đei kon jên ăn kon hơ ‘lơ\p năm ho\k pơhra\m. Đe hăp tơhưch d^h băl tôch kơ dêh, găn ră ư\h kơchu nei kơna ăn măr sư io\k d^h băl đe\ch bơih. Dăh ư\h vă băt pơm kiơ dơ\ng. Kon hơ ‘lơ\p bơ\n, ư\h kơ ăn io\k oei ‘no\h hli đe hăp chă pơm tơdrong au to, thông hoang mang đai kơna ăn io\k đech bơih”.

Găh ‘nho\ng A Khom, thôn trơng pơlei Kram, tơring Rơkơi, apu\ng Sa Thây, tơring đei 3 u\nh om mơlo#h io\k oei d^h băl lơ\m sơnăm 2018 pơma lơ lau: “Apu\ng hop ako\m, pơlei hop ako\m jei hlôi pơro# pơrôp, pơtho khan ră bơih mă lei đe hăp tơhưch d^h băl, io\k d^h băl, kang [o# pơlei vă tang găn ke\ đơ\ng yơ. Hăm dôm klo kăn sơnăm ‘lơ\p ‘no\h đe hăp io\k hrôih, đe kon hrôih kơna er^h sa, jang sa tôch mơmat tat văi”.

            Kiơ\ đơ\ng Dơno\ an^h vei lăng kon kông dêh char Kon Tum đei [o#h, lăp hơdro# sơnăm 2018, lơ\m dêh char đei tru\h 172 u\nh om io\k oei d^h băl hrôih. Dôm u\nh om mơlo#h, mă đơ\ng lăp d^h băl dăh mă u\nh hnam rơ\ng jei tru\h po đơ\ng ro\ng pă đei chă [re\t [iơ\. Lăp đơ\ng ro\ng tơ oei d^h băl, đe sư io\k jang hloi dôm tơdrong jang trăp tr^n lơ\m u\nh hnam, jang hlo\h jơhngơ\m ke\ jang păng ke\ chơ\n, rơdu [iơ\ ‘no\h “por ư\h kơ bot, ‘nhot ư\h kơ [a\t”, kơtang dơ\ng ‘no\h “ trong bu bu yak”. Mơmat tat hlo\h dơ\ng ‘no\h lơ u\nh om oei sa mơmat tat hrat hr^n, pơngot rơve\t tơngie\t găng hơnơ\ng dru\h kiơ\ đơ\ng ro\ng, tơdrong er^h sa tơ\ anăp ư\h kơ băt lơ liơ. Tơroi găh tơdrong tơm pơm ăn lơ\m tơring đei tru\h 11 u\nh om mơlo#h, yă Bùi Thị Việt, Kơ ie\ng kơdră che\p pơgơ\r Dơno\ an^h vei lăng kon pơlei tơring Đak Nên, apu\ng Kon Plông tơbăt: “Tơ\ au oei hơnơ\ng tơche\ng akhan u\nh hnam ayơ đei kon hơ ‘lơ\p lơ ‘no\h sa rơvơn lơ\m cho\h jang sa. Kơna kon pơlei lăng [o#h kon bơ\n vă iung hơdru\h, iung tơdăm ‘no\h rơ\ng ăn đe hăp io\k u\nh om hloi vă đei bơngai jang sa. Mă [ar kơ kơ yuơ kon pơlei chă tơchăr tim mă jru\ kơna kon pơlei ưh kơ ê đei tơdrong đơ\ng ro\ng au kơnh kơ yuơ đơ\ng tơdrong io\k u\nh om đơ\ng ‘lơ\p pơm ăn”.

Jang kiơ\ nơ\r pơro# jang đơ\ng Khu\l kơdră che\p pơgơ\r Te\h đak, sơnăm 2015, dêh char Kon Tum pơjing trong jang “Pơm tơ jur măt bơngai io\k u\nh om hrôih lơ\m tơring kon kông sơnăm 2015-2020”. Pơtôch 4 sơnăm jang kiơ\ đei [o#h, tơdrong io\k u\nh om hrôih păng io\k hơgăm lơ\m dêh char hlôi đei tơ jur. Mă hơdăh sơnăm 2017 lơ\m dêh char đei 351 ‘nu io\k u\nh om hrôih păng 3 u\nh om io\k hơgăm, ‘no\h tru\h sơnăm 2018, lơ\m dêh char pă 172 u\nh om sơnăm oei ‘lơ\p păng 1 u\nh om iok hơgăm. Mă lei, kiơ\ đơ\ng [ok Ka pa\ Thành, Kơdră che\p pơgơ\r Dơno\ an^h vei lăng kon kông dêh char Kon Tum, vă pơm tơ jur tơdrong kon pơlei io\k oei d^h băl oei ‘lơ\p lei kăl ato\k kơtang iung jang hlo\h dơ\ng: “Ato\k kơtang bơ\ jang pơro# pơrôp lơ\m pơđ^ khu\l jang ch^nh tr^. Lơ\m au khu\l kơdră đảng, kơdră che\p pơgơ\r apu\ng lăng ba kơ jăp lơ\m pơro#, tơle\ch jang kơtang tơ\ tơring hloi. Tơ\ rim khu\l pơtho tơbăt tơ\ pơlei pơla kăl iung jang kơtang hlo\h dơ\ng lơ\m pơro# pơrôp, athei kon pơlei pơm kiơ\. Bơ\ jang hơdoi [ar păh rim an^h bơ\ jang mă kăl rim an^h ch^h kơtơ\ng ang lơ\m ch^h tơbăt trong jang pơro# pơrôp, adoi nhen rup ph^n vă kon pơlei băt, [o#h hơdăh păng [o#h hơdăh dôm tơdrng răm đơ\ng io\k u\nh om hrôih pơm ăn”.

Dêh char Kon Tum to\k bo\k hơdrin tang găn ke\ io\k u\nh om sơnăm oei ‘lơ\p. Mă lei, vă jang keh kong trong tơle\ch jang đơ\ng Te\h đak tru\h sơnăm 2025 ke\ tang găn, pă đei tơdrong io\k u\nh om mơlo#h păng io\k hơgăm lơ\m tơring kon kông lei tơring oei iung jang lơ tơdrong. Kơ yuơ ‘nau ư\h khan m^nh tơdrong ke\ jang dai dai hloi ôh mă lei kăl iung jang kơtang, hơnơ\ng đơ\ng rim kơdră che\p pơgơ\r, rim an^h bơ\ jang adoi nhen jơhngơ\m đon hlo#h vao đơ\ng kon pơlei lơ\m tơring ‘mơ\i.

Bơngai ch^h: Khoa Điềm

Tơblơ\ nơ\r: Amazưt