VOV4.Bahnar - Ơ m^h ma duch nă păng bôl buăl! Tết Nguyên đán ‘no\h j^ le#h t^h hlo\h lơ\m dôm le#h joăt joe kơ Việt Nam đơ\ng rơ bâu jơ hnơr kơ âu, j^ khei ‘năr tơ pl^h băl đơ\ng sơ năm so păng sơ năm ‘nao. Tết Nguyên đán tơ\ te\h đak bơ\n ‘măn răk dôm tơ drong kăp g^t oei sa tơ [o#h tơ drong pơ vei đơ\ng kon pơ lei păng cham char. Tết oei jing ‘măng vă kơ rim ‘nu bơ ngai Việt Nam [lo\k hơ dơ\r kơ me\ [a\ ya [ok sơ\... Bơ\n vang chă hơ len lăng găh tơ drong ‘lơ\ng hơ iă đơ\ng Tết joăt joe Việt Nam:

1- Năr [ok Táo v^h tơ\ ple\nh đe\i lăng jing năr mă blu\ng kơ Têt Nguyên đán. {ok Tăo dăh mă yang kong tơnu\h jing bơngai lăng tông nông gia tơdrong jang sa kơ rim u\nh hnam. Kiơ\ tơdrong joăt joe rim sơnăm [ok Tăo kăl to\k tơ\ ple\nh lơ\m năr 23 khe\i do\ng kap vă tơroi tơbăt hơdăh tơdrong tơ\ char gơmar ăn Yang pơtao ple\nh. Kơ yuơ lơ loh, dôm năr au, rim u\nh hnam bơngai Việt Nam je\i chă pơ pro\ por ‘nhot ba jơ\ng “ [ok Tăo”. Lăp đơ\ng ro\ng ba [ok Tăo đe chă hơpuih hơmet pơ ‘lơ\ng lơ\m hnam, ôp hơmet pơ ‘lơ\ng tơmam drăm soi tơbe\h me\ [a\ yă [ok, chă hơtol rup, nơ\r pơn păng hlôi do\ng pơkao tơ\ an^h kăl hlo\h vă ‘măn răk ăn sơng Têt.

2- Tết lơ\m kơ [ang soi tơ be\h kơ me\ [a\ yă [ok sơ\ đơ\ng rim u\nh hnam, ‘ngoăih kơ dôm tơ mam bơ\n [e\ng plei ‘long nai adoi ư\h đei lai khan kơ [a\h mâm 5 kơ loăi plei ‘long. Mâm 5 kơ loăi plei ‘long tơ\ tơ ring găh tu ‘no\h đoa đei: tơ si prit kơ se\, kro#i pu\ng, plei kam ( dăh mă kuich), hồng, Kuât. Oei tơ\ tơ ring găh pơ băh, mâm 5 kơ loăi plei ‘long ‘no\h gao ie\, mit kuan, tơ ne\h, pơ o\ kơ se\, hơ ie hơ ra dăh mă 1,2 kơ loăi plei ‘long nai. 5 kơ loăi plei ‘long ‘no\h j^ tơ mam hơ păh đơ\ng yang, tơ p^h ăn tơ drong hơ pơi ‘me\h đơ\ng kon bơ ngai yua kơ tơ drong đei măh mai hiôk hian rơ nu\k rơ noa.

3- Kơ chơ Tết: Kơ chơ Tết đei tơ drong hơ iă pha hloi hăm dôm kơ chơ hmă rim năr lơ\m sơ năm. Răt bơ\n tơ mam hơ met ăn 3 năr Têt đoa ư\h kơ le# vă đei sa mă ‘no\h j^ tơ drong joăt, j^ tơ iung tơ drong hơ iă năr le#h. Kơ chơ Têt đei hơ met tơ\ dôm an^h te\h să, [ơ\t lăp kơ chơ đei pơ jing hlôi [ơ\t an^h kơ chơ rim năr oei pơ gơ\r tơ drong te\ch mơ dro. Mă lei lơ\m kơ chơ Têt vă je# đ^ đăng tơ mam ‘lơ\ng, tơ mam hl^ch đei pơ dă te\ch. Năr têt hơ iă tơ pă lơ\m dôm năr âu yua đơ\ng tơ drong bơ ngai răt tơ mam trăp [e\nh kơ du\ng hơ drao. Băt ră akhan trong et sa, trong ngôi pơ chơt Têt yak hlo\h dôm sơ năm đ^ tơ pl^h mă tro\ [lep hăm tơ drong ar^h sa mă lei tơ drong ‘lơ\ng hơ iă ‘no\h j^ mă đơ\ng hnam pơ dro\ng dăh mă dơ nu\h, tơ drong ‘me\h vă răt tơ mam Têt ‘no\h j^ tơ drong ư\h khan ư\h đei.  

Têt Việt Nam ‘no\h [e\nh [ang tơdrong oe\i sa ‘lơ\ng hơ iă kơ hơdre\ch hơdrung. Yak hlo\h băt dôm yơ chăl sơnăm tơ pl^h, mă le\i bơngai Việt oe\i ve\i kơ jăp dôm tơdrong joăt joe ‘lơ\ng hơ iă kơ hơdre\ch hơdrung lơ\m năr Têt.

4- Pơkao Têt: Tơring găh tu ngăl rơ\ih pơkao đào [rê vă hlôt tơ\ an^h soi tơbe\h dăh mă pơkao đao pơro\ lơ\m hnam. Tơdrong mă au đe\i [o#h đơ\ng tơdrong joăt, đào ke\ tơpu\h hu\t yang kơne# păng dôm tơdrong kơne#, kơmau [rê tơbăt ăn nuih mơng, nơ\r hơpơi ‘me\h păng hmach ăn sơđơ\ng năr blu\ng puih mak. Tơring To\k bo\k păng tơring Pơbăh ‘noh io\k yua pơkao rung reng. Pơkao au kơmau dreng tơbăt ăn tơdrong ‘lơ\ng ro\, tơbăt ăn tơdrong ato\k tơ iung hơdre\ch hơdrung. ‘Ngoăih [ar kơ loăi pơkao kăl ăn kơ Têt ‘no\h pơkao đào hăm rung reng, adoi nhen u\nh hnam ayơ je\i đe\i dơ\ng dôm kơ loăi pơkao vă soi tơbe\h păng pơro\ ... găh ‘long kuât hmă hmă đe\i pơro\ tơ\ an^h tơmoi. ‘Long kuât hla ‘lơ\p rơ hue\n, pơkao kok, ple\i đum dreng, tơbo\l, hơmu\l tơbăt ăn chek lar char lơ, hơnu\k hơnoa ‘lơ\ng lie\m.

5- Le#h soi tơ be\h kơ me\ [a\ yă [ok sơ\ năr Têt: Bơ ngai Việt Nam rim sơ năm mư\h Têt tru\h ‘no\h bro\k tơ\ hnam ngôi hơ dai hăm u\nh hnam. Lơ bơ ngai ‘me\h đei kơ ku\h soi  tơ be\h tơ\ hơ năp kơ [ang soi, năm tơ mang dơ\ng pơ sat dahư mă hnam soi tơ be\h kơ me\ [a\ yă [ok sơ\. Lơ bơ ngai ku\m ‘me\h năm tơ mang dơ\ng an^h đe sư hlôi ar^h sa hăm u\nh hnam đơ\ng oei ‘lơ\p sơ\. Hăm lơ bơ ngai ar^h sa đơ\ng tơ ring tơ rang Việt Nam, tơ băt đơ\ng jơ hnơr oei ‘lơ\p sơ\ đei tơ klep hăm đak kuey, cham hnam. “ Bro\k tơ\ pơ lei sa Têt” hlôi jing nơ\r pơ ma tơ [o#h ăn tơ drong bro\k tơ\ pơ lei bro\k tơ\ an^h tơm a. Lơ\m u\nh hnam bơ ngai Yuăn đoa đei 1 pôm kơ [ang soi tơ be\h kơ me [a\ yă [ok sơ\, mă kiơ\ rim hnam, trong pơ ro\ păng hơ met ming kơ [ang soi pha ra băl. Năr têt, hnam hơ yơ ku\m hơ met tơ mam soi kơ me\ [a\ yă [ok sơ\ hăm dôm tơ mam pai sa joăt joe, pơ yơ\r soi ‘no\h j^ dôm tơ mam đơ\ng cho\h jang sa. Pơ kao hơ dr^h, hơ lăk tơ yông. {e\ng, 5 kơ loăi plei ‘long, ‘nhe\m ie\r, nhu\ng… ‘Nâu j^ tơ drong ‘lơ\ng joăt joe vang tơ gop vei răk tơ joăt jơ hngơ\m đon ‘lơ\ng lơ\m tơ drong ar^h sa kon bơ ngai vei răk đơ\ng sơ\ bơ\ih…

6- Iung yak păng phe\ tơmam pu\n ai năr Têt: “ Iung yak” ‘no\h jing le\ch đơ\ng hnam lơ\m năr blu\ng sơnăm vă tơchă tơdrong pu\n ai ăn kơ po păng u\nh hnam. Hơdrol iung yak, hmă hmă đe rơ\ih năr, jơ păng rim pang ‘lơ\ng vă tơ [ơ\p đe\i yang ‘lơ\ng hơ iă ... tơdăh iung yak năm tơ\ hnam chua dăh mă tơ\ an^h soi tơbe\h, đơ\n ro\ng chă tơbe\h, bơngai Việt đe\i tơdrong joăt gơ\ io\k m^nh “sơdrai pu\n ak” vă che\p bro\k tơ\ hnam io\k đe\i tơdrong pu\n ai. ‘No\h tơdrong joăt “Phe\ io\k pu\n ai”. Sơdrai pu\n ai ‘no\h m^nh sơdrai ‘long jri ... ‘nau kơ loăi ‘long jing ‘lơ\ng prăt sơnăm păng blu\h tơ ‘mơ\ng hơnơ\ng. Tơdrong joăt phe\ pu\n ai tơ\ an^h soi tơbe\h, hnam chua tơbăt ăn ap^nh tơdrong pu\n ai đơ\ng Yang, đơ\ng Phật pôk ăn [lep lơ\m sơnăm ‘nao. Sơdải puưn ai hmă hmă che\p bro\k tơ\ hnam hlôt ming [ơ\t an^h soi tơbe\h.

7- Hmach Tết: Pơ gê năr mônh Tết, kon sâu ako\m tơ\ hnam kơ dră vei lăng kơ to\ng đe sư vă soi tơ be\h păng hmach ăn yă [ok, dôm bơ ngai kră dang ei. Kiơ\ đon tơ che\ng, mư\h sơ năm ‘nao tru\h, rim ‘nu bơ\n to\k 1 sơ năm, yua thoi no\h năr mônh Têt ‘no\h j^ kon sâu “ hmach er^h sot” ăn kơ yă [ok păng rim bơ ngai kră.   

            8- Lì xì năr Têt: Hmă hmă bơngai ‘lo\ pôk ăn đe hơ io\h jên tăh lơ\m kơdu\ng hla bơar [rê đe krao khan "lì xì" hăm nơ\r hmach ăn so\ng sa mă ph^, te\nh kơ vơ\. Kiơ\ tơdrong tơroi kră sơ\ kơ Trung Quốc ‘no\h lơ\m “tơpu tăh jên” đe\i 8 hlak jên “ ‘no\h Bát Tiên hoá thân) đe\i ming tơ\ hơla hơgơn kơl kơ đe hơ io\h vă tơpu\h hu\t yang kơne# chă pơ ieng.

9- Apinh chư [ât blu\ng pơ yan puih phang: {ât blu\ng sơ năm hơ nơ\ng đei hloi tơ drong hơ pơi p^nh dôm tơ drong ‘lơ\ng, pu\n ai truh. Apinh chư j^ 1 lơ\m dôm tơ drong thoi no\h, mă lei sư đei hloi lơ tơ drong juăt ‘lơ\ng hơ iă đơ\ng sơ\. Tơ drong ap^nh chư [ât blu\ng sơ năm đơ\ng sơ\ hlôi jing tơ drong juăt ‘lơ\ng kơ bơ ngai Việt Nam mưh Têt truh.                       

10- ‘No\h pơm le#h klơ\m tơmo tơ\ Phú Thọ: Pơm le#h au đe\i kon pơle\i kơ pơle\i Vân Luông chơt hơ iă ‘nă hal năm tru\h. Bơngai tơm lơ\m pơm le#h au đe\i 3 ‘nu bơngai, lơ\m au đe\i m^nh ‘nu bơngai dro\ nglo tơ oei m^nh an^h ăn rim bơngai klơ\m tơmo. Mă le\i, dôm sơnăm tơ je# au, vă ve\h ver hơmơt, đe hlôi tơ pl^h đơ\ng klơ\m tơmo jing klơ\m kơdu\ng che tơ\ lăm tăh chruơ\h.

Ơ m^h ma păng bôl boăl! Lơ\m năr Puih mak, rim tơring lơ\m te\h đak bơ\n đe\i tơdrong pơm le#h joăt joe, đe\i tơdrong oe\i sa kơd^h băl păng tôch hơ iă.

11- Pơm le#h kơpu kơ\l kơ bơngai Thái: Lơ\m năr 30 Têt rim sơnăm, bơngai Thái oe\i tơ\ rim apu\ng Quỳnh Nhai, Phù Yên, Ngọc Chiến, Mường La găh dêh char Sơn La đe\i pơm le#h kơpu kơ\l tơ\ đak kroong. Lơ\m năr au, kon pơle\i lơ\m tơring ư\h khan lăp kơpu kơ\l mă le\i oe\i asoang xoè, soi tơbe\h yak đak kroong, yang kông, pơm ngôi, ra sơgơ\r, tơke\ch sơng sơnăm ‘nao. Pơm le#h kơpu kơ\l năr hơtuch sơnăm au ư\h khan lăp hơdro# đe dro\ kăn mă le\i rim răih bơngai đơ\ng kră tơ [a\ tru\h tơ\ đe hơ io\h. Kơ yuơ kiơ\ kơ joăt đơ\ng kon pơle\i, kơpu kơ\l ‘no\h vă tơhoch hu\t dôm tơdrong ư\h kơpu\n ai nhen j^ jăn au to.

12- Pơ chơt pơ hiơ\ năr Puih mak tơ\ Nam Định: ‘No\h jing tơring groi te\h g^t kăl kơ rim an^h gru gra oe\i sa jo\h ayo\, rim ‘măng puih mak tru\h, rim pơlei lơ\m dêh char pơ ting d^h băl pơgơ\r. Lơ\m năr pơm le#h, đe\i pơgơ\r lơ tơdrong pơchơt kră sơ\ đe\i đ^ đăng ‘lơ\p ‘lo\ dro\ nglo dro\ kăn vang năm pơgơ\r pơchơt tôm điếm, kơ bơngai, kơ bôi, pơlong ch^h nơ\r pơđơ\k, ‘no\h đe hơdru\h tơdăm lơ\m pơle\i hưnh hanh hăm rim ‘măng pơlong d^h băl rôp kroa ( kakek) lơ\m bo#i, tơdui, glơi đak, pơm ngôi te\h tu\n ... Rim đe duch nă, rim pơmai o\h dro\ kăn pơting d^h băl pai por ‘nhot, dui brai vai khăn…

Tơblơ\: Amazư\t - Thuem