Tơdrong jang pơm đak măm joăt joe Phan Thiết đei đơ̆ng dôm sơnăm hơtuch anglŏ XVII, yua đơ̆ng rim khŭl kon pơlei oei tơ̆ tơring Quảng Bình, Quảng Trị, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên (hơnăn krao hơdrol kơ tơmơ̆t hơdai), .... năm kiơ̆ dôm grŭp jang ka pơyan tơring Pơbăh (đơ̆ng khei 5 truh khei 11 rim sơnăm) mơ̆t tơ̆ tơring đak dơsĭ Phan Thiết rôp yâu păng oei sa pơgia vă pơm tơlĕch, gô đĭ pơyan jang ‘noh vih dơ̆ng tơ̆ pơlei hnam. Yua đơ̆ng đei ka hơdang lơ, kơchơ̆t đạm lơ kŭm hăm ‘năr tŏ ‘lơ̆ng trŏ lăp hăm tơdrong pơm tơlĕch đak măm, kơna đơ̆ng tơdrong pơm đei 2,3 jĭt kơlich vă sa lơ̆m hnam, ƀrư̆ ƀrư̆ kon pơlei hlôi pơm đei lơ hloh vă tĕch ăn dôm bơngai oei tơ̆ kơphô̆ păng tơring tơring đei ‘meh vă, đơ̆ng noh pơjing 1 tơdrong jang pơm tơlĕch đak măm tơ̆ Phan Thiết. Hơnăn đak măm Phan Thiết ưh khan lăp đei đơ̆ng sơ̆ mă truh dang ei oei đei đe ang, đei tĕch tơlĕch tơ̆ rim teh đak lơ̆m apŭng plĕnh teh.

Ƀok Trần Ngọc Dũng, Kơdră vei lăng Kŏng ti Seagull (phường Phú Thủy, dêh char Lâm Đồng) jĭ bơngai hlôi hơnhăk ăn đak măm joăt joe Phan Thiết (hơnăn đak măm Tĩn), ‘măng mă blŭng đei tĕch tơ̆ siêu thị tih tơ̆ Mi, tơroi, sư tôch kơ chhôk ‘nă ƀơ̆t đak măm joăt joe kơ Phan Thiết hlôi đei tĕch tơ̆ anih tĕch mơdro Mi. Jĭ bơngai kon Phan Thiết, đơ̆ng ‘lơ̆p ƀok Dũng đĭ băt lơ tơdrong tơroi găh đak măm Phan Thiết. Truh ‘lŏ, sư ‘meh vă dôm tơdrong tơroi âu đei chĕp vei păng păr ang kơna hlôi pơjing Hơnih ‘măn răk tơmam drăm so Đak măm.

“Đơ̆ng sơnăm 2016 truh sơnăm ‘nâu ‘noh jĭ 10 sơnăm bơih, oei hơdrin pơvei dôm tơmam joh ayŏ tơ̆ âu. Lơ̆m Hơnih ‘măn răk tơma drăm so Đak măm đei dôm hơnih pôk pơ ư tơdrong jang ka, tơdrong jang ƀoh, tơdrong jang đak măm păng đe ƀok yă sơ̆ jang đak măm Phan Thiết. Hơdai hăm Hơnih ‘măn răk tơmam drăm so Đak Măm âu ‘noh hơ pơi ‘meh tơiung ming dơ̆ng hơnăn đak măm  Tĩn ‘moi kiơ̆ dôm jơhnơr năm hơdrol, dôm đe ‘nhŏng đe mŏ hloh 60, 70 sơnăm, đe sư oei ƀlŏk”.

Kiơ̆ kơ Khŭl jang Đak măn Phan Thiết, pơlei tơm Phan Thiết so đei hloh 200 anih pơm tơlĕch đak măn, rim sơnăm tĕch tơ̆ anih tĕch mơdro dang 22 triệu kơlich đak măm hăm iŏk yua vă jê̆ 1.000 ti hlak jên, pơm tơdrong jang ăn kơ 400 ‘nu bơngai jang păng rơbâu ‘nu bơngai jang kiơ̆ pơyan. Tơdrong pơm tơlĕch đak măm kŭm tĕch dang 22.000 tấn ka 1 sơnăm, tơgŭm kon pơlei jang ka pơvei jang tơ̆ đak dơsĭ.

Ƀok Trương Quang Hiến, Kơdră vei lăng Khŭl jang Đak măm Phan Thiết tơbăt, tơdrong hơdrô̆ đơ̆ng đak măm Phan Thiết pơting hăm tơring nai ‘noh jĭ đei kơmâu dreng (pơm đơ̆ng ka iĕ - ka kơm) dăh mă đei kơmâu teh (pơm đơ̆ng ka nŭk); đei ƀâu phu, ƀăt yua đơ̆ng đei đạm lơ. Tơdrong pha ra âu truh đơ̆ng tơdrong kruh tơ̆ hơla măt ‘năr, kial păng hơyuh tŏ kơ tơring Nam Trung bộ ƀơm ‘lơ̆ng truh tơdrong pơ ‘ngơ̆m hăm ƀoh mă dôm tơring ưh nai kơ đei.

“Việt Nam bơ̆n đei dôm hơnih pơm tơlĕch đak măm lơ. Pơtih gia nhen tơ̆ Phan Thiết păng Phú Quốc, Nha Trang dăh mă Cát Hải. Mă lei Phan Thiết ‘noh đak măm kiơ̆ then thoi hla ar so chih ‘noh kŭm đunh dang hloh 300 sơnăm bơih. Yua kơ liơ mă bơ̆n ưh kơ pơm hô sơ vă apĭnh tơmam drăm so gĭt kăl kơ teh đak hăm đak măm ‘noh tơdrong ‘nâu kŭm jing yua đơ̆ng glăi đơ̆ng Khŭl jang. Ăn ưh kơ ‘noh tơdrong ‘nâu bơ̆n athei apĭnh đơ̆ng đunh bơih, truh dang ei pơtơm mă ƀôh kơjă kăp gĭt đơ̆ng sư tôch kơ kăl athei pơm.”

Kiơ̆ kơ Anih vei lăng găh Joh ayŏ, Tơplŏng kơdâu păng Tơmang lăng dêh char Lâm Đồng, kiơ̆ đơ̆ng dăr hơlen tơdrong găh khei sơnăm pơjing, trong pơm tơlĕch păng kơjă kăp gĭt đơ̆ng tơdrong jang đak măm joăt joe Phan Thiết tơ̆ hla ar apĭnh đơ̆ng Khŭl jang Đak măm Phan Thiết, hơdai hăm ‘noh lăng hơlen hăm hla ar chih răk jô̆ hơlen tơmam drăm so kăp gĭt “Tơdrong jang pơm đak măm joăt joe Phan Thiết” ăn ƀôh tơdrong jang âu vei sơđơ̆ng dôm tơdrong hơgăt, tơdrong ‘lơ̆ng vă tơlĕch jang pơm Hô sơ khoa hŏk pơtruh ăn Anih tơm vei lăng găh Joh ayŏ, Tơplŏng kơdâu păng Tơmang lăng hơlen lăng, tơmơ̆t lơ̆m Hơnăn chih tơmam drăm so kăp gĭt kơ teh đak kiơ̆ tơdrong hơgăt.

Hăm tơdrong joăt joe pơm tơlĕch đak măm hloh 50 sơnăm, ƀok Nguyễn Hữu Dũng, Kơdră vei lăng Kŏng ti Đak măm Bà Hai (phường Phú Thủy) tơroi, sư tôch kơ chhiôk ƀơ̆t kơtơ̆ng đei roi tơbăt âu, yua kơ ‘nâu jĭ tơdrong ‘lơ̆ng vă hơtŏk tơdrong pran tơmam ‘lơ̆ng kơ tơring.

“Hơnăn đak măm Phan Thiết kŭm đĭ đunh bơih, băt dôm yơ sơnăm kơ âu bơih. Tơdrong OCOP bơ̆n đĭ đei bơih, tơƀôh hơnih pơm bơ̆n kŭm đĭ đei bơih, akŏm hăm tơdrong hiôk oei tơ jê̆ tơring đak dơsĭ vă pơm tơmang lăng thôi âu tôch kơ ‘lơ̆ng. Mă lei đei tơdrong drơ̆ng ăn ‘noh kăl kơ đei tơdrong tơgŭm đơ̆ng đĭ đăng dôm pang găh tơdrong khŭl kơdră chĕp kơ̆l, găh tơdrong dôm anih jang, dôm kŏng ti tŏk bŏk jang pơm đak măm, bơ̆n jang vă kơ sư ‘lơ̆ng hloh, đơ̆ng noh bơ̆n mă hơtŏk đei hơnăn đơ̆ng sư rim năr păr ang hơtăih hloh”.

Kon pơlei Phan Thiết pơm đei đak măm hlôi tơgop pơm ăn ‘măng sŏng sa roi ‘lơ̆ng păng ƀâu phu ưh kơ kĕ hrâu hơdai hăm dôm tơmam nai. Tơroi truh Phan Thiết ‘noh tơroi truh đak măm păng tơroi truh đak măm ‘noh tơchĕng hloi truh hơnăn teh Phan Thiết. Tơdrong jang pơm đak măm Phan Thiết ưh khan lăp đe ư hơnhang mă oei đei kơjă kăp gĭt lơ găh mŭk drăm, kơjă iŏk yua đei đơ̆ng tơdrong jang pơm đak măm tŏk truh rơbâu ti hlak jên lơ̆m 1 sơnăm păng tơgop pơtrŭt mŭk drăm - tơpôl tơring hơtŏk tơiung. Đơ̆ng dôm kơjă kăp gĭt thoi noh, tơpôl kon pơlei păng dôm anih mơdro sa tơ̆ tơring hơmĕng “Tơdrong jang pơm đak măn Phan Thiết" gô đei tơmơ̆t lơ̆m Hơnăn tơdrong jang so kăp gĭt kơ teh đak sơnăm 2026.