{Ai 1 : KƠ HRE|NG RƠBÂU TO\| RƠMO PƠDUI TƠDRONG HƠPƠI ĐEI YUA.

      VOV4.Bahnar - Hăm tơdrong mă Việt Nam jang hadoi lơ\m TPP, hơdăh noh đơ\ng xơnăm 2015 truh dang ei, rim dêh char Tây Nguyên xơng lơ tơdrong axong jang ưh kơ đei xđơ\ng vă hơto\k rong rơmo, hăm kxo# jên chih măt kơ dôm j^t rơbâu tih hlak jên. Tơdrong mă âu pơkăp đei kjă mu\k drăm tih tên păng pơm trong hiôk vă pơjing ăn tơdrong choh jang xa hơto\ đơ\ng choh pơtăm păng rong kon tơrong. Mă lei, tơdrong axong jang ‘nao duh pơm pơngơ\t kơ đon, kơyuơ tơdrong jang yơ duh kăl kơ rơbâu ha teh, io\k đơ\ng teh bri dăh mă teh kon pơlei oei pơm jang, pơm tơxu\l tơxa\l găh tơpôl păng cham char.

       Hiơ\r kơ jơhngơ\m duh đơ\ng tơpă dôm tơdrong axong choh jang xa lang xă tơ\ Tây Nguyên lơ\m khei năr âu ki adoi ưh kơ đei jơnei, đei lơ tơdrong răm tih tên. Hăm tơdrong mă âu, khul chih kơtơ\ng ang ăn anih rađiô nơ\r pơma Việt Nam đei hơmru\k [ai chih hơnăn “Pơngơ\t kơ đon đơ\ng dôm tơdrong axong jang rong kon tơrong hoach kơ rơbâu tih tơ\ Tây Nguyên”.

Ăh tong ane# pơyan to# pơđang kơtang đơ\ng hloh kơ hre\ng xơnăm kơ âu, minh tơring jơk [l^k gom [enh tơring kơ apu\ng Mang Yang, dêh char Gia Lai. Atu\m hăm kơmâu jơk [l^k noh dôm tơdrong jang bơ\ kem - thép tih hloh, pơchră đơ\ng to# ‘năr pơm hlơp măt lăng. Kơmâu jơk ưh kơ x^ đơ\ng tơm cà phê dăh mă kơtao, hơ[o, [um, mă đơ\ng ‘nhe\t. Dôm tơdrong pơm kem thép, vă bơ\ hơdro\ng rơmo. ‘Nâu jing pơgar rong rơmo ‘nao đei pơjing đơ\ng anih jang rong rơmo Gia Lai, kơ Anih jang Hoàng Anh Gia Lai. {ok Lê Đình Vũ, Kdră anih jang ăn tơbăt, dôm pơgar rong rơmo io\k đak toh, rơmo xa ‘nhe\m tơ\ âu noh tih hloh tơring Đông Nam Á: Tơdrong jang hơto\k rong rơmo io\k đak toh noh pơhlom 100 rơbâu to\. Oei rơmo xa ‘nhe\m noh dang ei pơhlom 80 rơbâu to\ păng tơdrong jang ning nai kơnh noh pơhlom 100 rơbâu to\ kiơ\ tơdrong jang tơ\ tơring.

        ‘Ngoaih kơ pơgar jang tơ\ apu\ng Mang Yang, Anih jang Hoàng Anh Gia Lai oei đei 4 pơgar jang nai, răh rai lơ\m ja#p dêh char. Kiơ\ khul kdră kpal kơ anih jang, rim pơgar jang io\k yua kmăi kmo\k vă io\k đak toh rơmo ‘nao hloh lơ\m kpal teh. Hơdre\ch rơmo, hơdre\ch ‘nhe\t đei pơtăm duh jing dôm hơdre\ch ‘nao ‘lơ\ng ngăl. Lơ\m noh, ‘nhe\t đei yua truh 500 tấn/1 ha/1 xơnăm; rơmo xa ‘nhe\m noh trăp truh 5 tă/1 pôm; rơmo io\k đak toh noh đei 30 lít/1 pôm/1 năr, lơ hloh kơ dôm anih jang găh đak toh dang ei nhen Vinamilk păng TH True Milk. {ok Dương Ngọc Thành, Pho\ kdră anih jang rong kon tơrong dêh char Gia Lai akhan, tơgop đơ\ng dôm anih jang rong rơmo noh tơgăl kơ pôk bơnê: Tơdrong tơgop đơ\ng dôm anih jang păng ko\ng ti jang rong rơmo Gia Lai lơ\m tơdrong hơmet hơto\k hơkâu pran jăng tih ‘lơ\ng hăm khul rơmo noh tơgăl kơ pôk bơnê. Tơdrong tơgop đơ\ng đe ye\t hlôi hơto\k ăn hơkâu rơmo trăp hloh, dang ei rơmo trăp 350 kg bơih. Tơdrong trăp hơto\k, tơdrong ‘lơ\ng adoi hơto\k mơ\n.

        Duh tơ\ Gia Lai, minh pơgar rong rơmo io\k đak toh nai duh tenh kuăng đei pơjing lơ\m tơdrong pôk bơnê đơ\ng kon pơlei păng jơnu\m pơgơ\r tơring, noh jing pơgar rong kơ Anih jang Đức Long Gia Lai, ako\m jang tơ\ hơgăt teh bri ưh kơ giơ\ng hlôi tơplih, mă lei ưh kơ đei pơtăm kxu, tơ\ xăh Ia Le, apu\ng Chư Pưh. Kxu ưh kơ đei pơyua găh măh nhen tơdrong ‘meh vă, dang rơmo io\k đak toh jing anih gơnơm ‘nao. Kơlih, mă pơtơm jang păng oei tơ\ xăh Ia Lâu, apu\ng Chư\ Prong, ataih đơ\ng pơgar Đức Long Gia Lai, bngai jang mir  Ngô Văn Lập duh oei băt hơdăh kơtơ\ng ang păng hăm tơdrong hơpơi: Pơgar âu kơ Đức Long noh hơ iă hloh. Tơ\ anăp noh hop ako\m kon pơlei, xkơ\t axong jang ăn kon pơlei vă kon pơlei pơtăm hơ[o, truh ăh đei găr ie\ noh gơ\ hơ[o păng răt hloi tơm hla păng hơ[o hloi. Năr pơtăm kơđeh hloh, nhen bơ\n pơtăm noh 90 năr noh oei pă 70 năr đe\ch, mă jên kăp jat noh dang 15 triu hlak jên minh ha. Adrol âu ki noh trong nơnăm trôk trăp, mă lei dang ei đe hơto\k teh tơpăt ‘lơ\ng năm truh tơ\ pơgar jang hloi.

       ‘Ngoaih kơ Gia Lai, 3 dêh char nai tơ\ Tây Nguyên noh Dak Lak, Dak Nông, Lâm Đồng adoi đei anih jang chih măt apinh jang rong rơmo; ưh kơ đei dêh char yơ đei kxo# jên pơkăp tơ\ hơla 10 rơbâu tih hlak jên. Găh Dak Lak, dôm tơdrong jang đei kjă hloh 20 rơbâu tih hlak jên. Găh tơdrong jang rong rơmo lang xă măh pơm ăn dôm anih jang găh tơ\r păng pơtăm bri nhen Anih jang găh tơ\r pơro\ Trường Thành adoi hăt hot tơle\ch jang rong rơmo hăm 4 rơbâu 500 tih hlak jên. Yă Trương Thị Khánh Hoà, Pho\ kdră Ko\ng ti jang kiơ\ cổ phần choh jang xa jang găh bri Trường Thành, Anih jang găh tơ\r pơro\ Trường Thành ăn tơbăt: Trường Thành io\k jang tơ\ Dak Nông noh tơdrong jang axong hăm 9 rơbâu tih hlak jên. Tơdrong jang âu jing kjăp mu\k drăm ăn dêh char, hơvơn lơ kon pơlei păng anih jang lơ\m dêh char vang jang. Yuơ hla bar pơkăp găh hành ch^nh đơ\ng dêh char tơnap tap, jơnu\m pơgơ\r jang hlôi pơkăp tơjur jên axong jang oei pă 4.500 tih hlak jên mă lei duh oei vei xđơ\ng dôm kjă mă nhôn hlôi pơkăp lơ\m tơdrong jang âu.

      ‘Meh vă lơ\m dôm tơdrong axong jang rong rơmo oei tenh kuăng truh tơ\ dôm bngai jang găh pơtho pơhrăm. Tiến sĩ Trương Tấn Khanh, Pho\ kdră khoa Rong kon tơrong - Thú y, hnam trưng đăi ho\k Tây Nguyên ăn tơbăt: adro# tơdrong mă Anih jang Hoàng Anh Gia Lai io\k kih sư jang rong kon tơrong păng [ak sih hơmet j^ ăn kon tơrong hlôi pơm ăn tơdrong pơtho pơhrăm găh tơdrong âu kăl hloh. Anih jang duh gơnơm tơdrong kăl đơ\ng dôm anih axong jang ‘nao klaih đơ\ng tơnap tap, vă tơplih jang ‘nao hăm tơdrong hơpơi: Đunh kơ âu 6-7 xơnăm noh anih rong kon tơrong le\ch ‘măng khoă ưh kơ đei tơdrong jang, pơm ăn kơ đe lao đon ưh kơ vă ho\k. Phơ pho\ 2-3 xơnăm anih jang rong kon tơrong ưh kơ đei io\k bngai jang yuơ ho\k tro ưh kơ pơlong mơ\t ho\k. Mă lei dôm xơnăm kơ âu tơdrogn axong jang ato\k, dôm ko\ng ti tih đe hơto\k jang. Xơnăm xơ\ noh đe io\k bngai ho\k kơ hre\ng ‘nu. Adrol ki hnam trưng io\k điểm kơđeh, dang ei noh noh io\k điểm kjung hloh.

      Duh kiơ\ kơ tiến sĩ Trương Tấn Khanh, tơdrong đei jơnei đơ\ng io\k yua tơdrong rơgei khoa ho\k kih thuơ\t lơ\m rong kon tơrong tơ\  Việt Nam noh tơnăp tơpă, phơ pho\ tơnăp hloh teh đak Thái Lan, Philippin păng Indonesia. “Tơdrong jang đei yua lơ, tơmam drăm ‘lơ\ng hăm tơdrong jang rong kon tơrong Việt Nam noh ưh kơ đei tơdrong kiơ ôh”- [ok xkơ\t. Yuơ noh, tơdrong jang rong rơmo tơ\ Tây Nguyên pơma adro# păng Việt Nam pơma atu\m đei lơ trong hiôk đei jơnei keh kong. Adro# đei 2 tơdrong mă khul kdră kpal athei jo# hơlen noh jing dôm tơdrong tơre\k đơ\ng tơpôl păng cham char gô đei: Teh tơ\ dôm tơring pơkăp jang gô tơmơ\t lơ\m ko\ng ti. Lơ\m 10 rơbâu to\ rơmo noh kăl pơhlo 1000 ha, păng teh tơ\ anih âu to\k lơ noh anih nai gô jing to\ xe\t, pơrăm truh tơdrong erih xa kơ kon pơlei. Mă lei teh đak, khul kdră kpal gô tơre\k găh tơdrong noh. Tơdrong răm mă 2 noh cham char. Tơ\ anih rong xă hloh oei đei tơdrong ưh kơ ‘lơ\ng găh cham char, noh đơ\ng blu\ng athei tơre\k găh cham char.  

Lan chih păng rapor