Lơ̆m pơgar xă 2 hek tar tơ̆ plei Phăm Ngol, xăh Bờ Ngoong, dêh char Gia Lai, ƀok A Ngăn chong hơmet 'ngiĕt ƀât tŏk bŏk trong cheh phe, lăp lê̆ tơngơ̆l 'ngiĕt pơm rơngơp ăn tĕh đĕch. Ƀar sơnăm au ki, jang cheh phe kiơ̆ tơdrong hơgăt 4C, A Ngăn oei hơnơ̆ng bơ̆ jang dôm tơdrong tôch juăt 'nŏh săy phŏng, tuh mơ̆r, chong 'ngiĕt, pruih đak, mă lei trong jang pha ƀiơ̆ kơ adrol sơ̆ bơih. Kơđŏh cheh phe đơ̆ng pơyan hơdrol ki đei ƀok pôi akŏm, u hăm mơ̆r lơ̆m lơ khei adrol vă chơ tŭh tơ̆ pơgar. Ƀok ư̆h kơ yua pơgang pơlôch 'ngiĕt, lăp chă chong 'ngiĕt lơ̆m dôm khei 'năr kăl đĕch, ư̆h kơ chŏh đĭ nhen adrol sơ̆.

Ƀok A Ngăn oei jang hơdai hăm anih pơtŏ tọa độ, chih hơdăh tơƀôt pơgar vă pơyua ăn tơdrong chih hơdăh anih jang đei tơmam: “Jang cheh phe kơjăp 'lơ̆ng 'nŏh unh hnam nhôn kŭm jang hơdoi vang pơm tơlĕch cheh phe 4C, athei vang năm pơtŏ tọa đô̆ pơgar 'long mưh tĕch ăn anih tĕch mơdro vă chih hơdăh anih jang đei tơmam, thoi nŏh gô đei anih tĕch mơdro tơgŭm, hơpăh thim kon jên ăn dôm unh hnam kon pơlei kiơ̆ kơsô̆ tơmam jang đei.”

Tơ̆ xăh Đak Đoa, cheh phe 4C đơ̆ng dôm bơngai jang lơ̆m hơp tak xăh đei răt iŏk hăm kơjă măk ƀiơ̆ tơ̆ ‘ngoăih dang 500 hlak 1 kĭ plei hơdrih. Jĭ kơdră chĕp kơ̆l Hơp tak xăh, ƀok Y Uê, tơ̆ plei Tuơh Ktu, vang pơgơ̆r choh jang hai, chă pơtho tơƀôh ăn dôm ŭnh hnam jang kiơ̆ trong jang hlôi đei pơkăp hăm anih tĕch mơdro hai.

Dôm tơdrong pơkăp nhen ưh đei yua pơgang pơlôch 'ngiĕt, ưh kơ yua pơgang lơ̆m hơnăn kơchơ̆t kơ̆m, vei lăng păng phĕ trŏ nơ̆r pơtho, ƀrư̆ ƀrư̆ jing hơnăp athei jang đơ̆ng đĭ đăng. Tơdrong drơ̆ng nơ̆r găh trong jang tơgŭm găn ƀiơ̆ tơdrong rim unh hnam jang dih dih, ƀơm ưh ‘lơ̆ng truh tơdrong 'lơ̆ng đơ̆ng plei ‘long păng tơdrong gơ̆h pơm lăp hăm nơ̆r athei đơ̆ng anih răt.

Ƀok Y Uê ăn tơbăt: "Nhôn jang cheh phe rơgoh, ưh kơ pruih pơgang ‘ngiĕt, pơgang sơdrông lơ̆m hơnăn dôm pơgang kâm păng vei lăng ‘lơ̆ng teh pơtăm 'noh hơp tak xăh nhôn ưh kơ pơngơ̆t kơ tơdrong chă tĕch tơmam kiơ bơih. Hơp tak xăh Glar bơ̆jang đơ̆ng sơnăm 2020 đei 15 'nu bơngai jang tơpă păng jang hơdai hăm 130 ŭnh hnam lơ̆m teh xă 169 ha, plei cheh phe rim sơnăm iŏk đei 715 tân."

Ưh lăp pơgơ̆r jang xa kiơ̆ tơdrong hơgăt đĕch, tơdrong jang hơdai oei pơih đei trong jang tŏk dôm kơloăi cheh phe ‘lơ̆ng, đei kơjă kăp gĭt hloh dơ̆ng. Hơp tak xăh Choh jang xa păng Pơvih pơvăn Lam Anh (xăh Đak Đoa) jang hơdai hăm kon pơlei jang chŭn mir tơ̆ dôm pơlei pơla vă hơtŏk tơiung trong jang pơtăm hăm mơ̆r rơgoh ‘lơ̆ng.

Tơmam drăm cheh phe ‘lơ̆ng đơ̆ng Hơp tak xăh iŏk đei hơnăn tơmam 'lơ̆ng OCOP 4 sơnglŏng kơ dêh char păng tĕch ăn lơ anih tĕch mơdro lơ̆m teh đak păng tơ̆ teh đak đe hai.

Ƀok Lê Hữu Anh, Kơdră chĕp kơ̆l Hơp tak xăh ăn tơbăt: vă hơtŏk đei kơjă găr cheh phe, tơdrong kăl ưh lăp tơplih ming trong jang vei lăng đĕch mă oei athei pơjing đei đon lui đơ̆ng kon pơlei lơ̆m trong jang xa 'nao, adrin pơm hơtŏk tơdrong 'lơ̆ng ăn tơmam: “Hăm um rup kon pơlei jang chŭn mir jang tơpăt ‘lơ̆ng, đei đon lui tih hăm kơjă kăp gĭt đơ̆ng găr cheh phe, nhôn hlôi tơplih đei trong vei lăng pơgar 'long, hơtŏk đei tơdrong ‘lơ̆ng ăn plei ‘long. Tơdrong 'nâu ưh lăp tơgŭm pơm hơtŏk kơjă cheh phe đĕch mă oei tơgop sut pơđĭ pơngot, tơjur tơnuh hin, tơgŭm ăn kon pơlei jang tŏk pơm pơdrŏng dơ̆ng.”

Kon pơlei jang chŭn mir jang tơnăp, anih tĕch mơdro tơ̆ Gia Lai vang tơgŭm păng hơlen năng tơdrong pơm kiơ̆ dôm tơdrong hơgăt tĕch cheh phe tơ̆ teh đak đe iŏk đơ̆ng tơring pơtăm hloi. Ƀok Thái Như Hiệp, Kơdră chĕp kơ̆l Công ty TNHH Vĩnh Hiệp, dêh char Gia Lai, ăn tơbăt, anih tĕch mơdro oei tơplih trong chih răk hăm hla ar  jing iŏk yua ư̆ng yŭng lơ̆m điên thoăi. Kon pơlei jang chŭn mir chih tơroi tơdrong săy phŏng, yua pơgang, pruih đak, phĕ plei; anih tĕch mơdro iŏk yua kơsô̆ chih răk vă vei lăng tơring pơtăm, chih hơdăh anih jang đei, kiơ̆ đơ̆ng noh vei lăng ‘lơ̆ng trong jang păng tơmam cheh phe 'lơ̆ng mưh jang hơdai.

"Nhôn adrin jang đơ̆ng 2023 păng hơtuch sơnăm 2024 nhôn hlôi tơlĕch đei phân mêm chih hơdăh anih jang đei tơmam păng tơlĕch trong tơmât yua pơlong năng ăn mĭnh ƀar ŭnh hnam jang chŭn mir. Truh 2025-2026 'noh bơngai jang chŭn mir pơtơm băt hơdăh păng nhôn pơm lơ liơ vă tơgŭm ăn đe sư đei kơsô̆ chih răk tơdrong jang, đơ̆ng chih hăm ti jing iŏk yoa app điên thoăi hơgei."

Gia Lai dang ei đei 107.400 hek tar cheh phe, lơ̆m noh vă jê̆ 56.700 hek tar đei ƀơk ăn dôm hla ar jang xa kơjăp 'lơ̆ng nhen 4C, Rainforest Alliance păng jang hăm mơ̆r. Athei jang đei tơmam 'lơ̆ng păng chih hơdăh anih jang đei tơmam đơ̆ng rim pơgar 'long hloi, jing hơnăp jang atŭm đơ̆ng đĭ đăng bơngai pơtăm, hơp tak xăh păng anih tĕch mơdro.

Ƀok Bạch Thanh Tuấn, Phŏ Kơdră Khul jang cheh phe - Ca cao Việt Nam akhan, đơ̆ng dôm tơring pơtăm 'lơ̆ng păng rơđăh rơđong nhen tơ̆ Gia Lai, anih jang cheh phe đei dơ̆ng tơdrong 'lơ̆ng vă hơtŏk kơsư̆k pơjei păng hơmet kơjăp đon lui tơ̆ anih tĕch mơdro kơ teh đak đe: “Tơdrong tơm ‘nŏh ưh lăp jang đei tơmam 'lơ̆ng đĕch mă athei vei lăng ‘lơ̆ng rim trong jang, pơm tơlĕch tơmam drăm dơ̆ng. Việt Nam dang ei jĭ 1 lơ̆m dôm teh đak dơ̆ng hơdrol găh cheh phe robusta lơ̆m plei teh. Tơdăh bơ̆n jang kiơ̆ ‘lơ̆ng 'noh ưh lăp hơnhăk ba kơjă kăp gĭt ăn bơngai jang lơ̆m khŭl đĕch mă oei hơnhăk ba kơjă kăp gĭt găh anih dơ̆ng ăn teh đak hai”.

Đơ̆ng pơgar 'long truh tơdrong răt iŏk, hơdrĕng, ot hơmet, tơdrong jang hơdoi kon pơlei jang chŭn mir, Hơp tak xăh păng anih tĕch mơdro oei hơnhăk ki thuơ̆t choh jang xa kơjăp ‘lơ̆ng, kơmăy sô̆ păng chih hơdăh anih jang đei plei cheh phe tơ̆ pơlei pơla Gia Lai. Mưh dôm pang vang jang kiơ̆ tơdrong hơgăt, klăih song băl tơdrong đei yua păng vei xơđơ̆ng trong tĕch tơmam, ‘nŏh găr cheh phe ưh lăp roi ‘lơ̆ng, roi đei kơjă đĕch mă oei găn ƀiơ̆ tơdrong pơm ‘mê̆ ‘mach cham char dơ̆ng. Nâu jĭ tơdrong tơm vă kon pơlei hơđơ̆ng jơhngâm tơmât jên jang, jang xa đunh đai hăm ‘long cheh phe păng pơm hơtŏk kơsư̆k pơjei ăn tơmam drăm tơ̆ anih tĕch mơdro.