TÂY NGUYÊN HAL KƠ ĐAK.

VOV4.Bahnar - Tây Nguyên jing minh lơ\m dôm tơring choh jang xa tơm kơ ja#p teh đak, hăm lơ kơloăi tơmam choh jang kăp g^t. Mă lei, tơring teh ba-zan giơ\ng ‘lơ\ng âu to\k bo\k oei tơjră hăm to# phang pơđang kơtang, ưh kơ măh đak choh jang roi năr roi hlăm. Tơje# hăm tơdrong răm đơ\ng hơyuh to# ‘mi tơplih noh tơdrong tơm adoi yuơ đơ\ng kon bngai. Pơnơ\ đak hăm Tây Nguyên to\k bo\k jing minh tơdrong kăl păng jing trong jang đunh đai kai ning mônh.  

Khei năr âu, bngai pơtăm cà phê tơ\ Tây Nguyên pe\ răk cà phê păng pơngơ\t ăn đak ruih ăh pơyan phang. {ok Lê Quang tơ\ thôn 23, xăh Ea Ninh, apu\ng Chư\ Kuin, dêh char Dak Lak đei tong ane# hec-ta cà phê pơtăm atu\m hăm tiu. Mă adrin chă đak do\ng ‘long pơtăm, mă lei  cà phê păng tiu adoi ưh kơ đei lơ plei ôh: “Hơlu\ng đak âu jru\ hloh 20m, mă lei đak mo\ng le\ch ie\ noh athei ruih đơ\ng 4 truh 5 năr pơtơm đang 5 sào teh âu. Đơ\ng ro\ng kơ noh răt kmăi, inh ‘nhăk tơ\ đak glung to, dui đing truh tơ\ âu noh măh đ^ 13 văr. Dang ei, inh athei chă bngai kuer hơlu\ng đak, hơlu\ng đak oei ruih to noh jru\ 60m. Inh jang cà phê ruih đơ\ng  3 truh 4 ‘măng đak, lơ\m xơnăm âu to# đunh noh athei ruih truh 6 ‘măng đak”.

Tơ\ tơring tơm pơtăm cà phê kơ dêh char Dak Lak, [ok Nguyễn Anh Hào – Kdră Anih jang hadoi găh choh jang xa Công Bằng, lơ\m xăh Chư\ Dliê M’nông, apu\ng Chư\ M’gar duh pơngơ\t kơ đon yuơ k[ah đak ruih, mă pơyan phang pơtơm truh đe\ch: “Cà phê noh athei ruih đak ăh pơyan phang, đei dôm tơring ưh kơ măh đak tôch dêh. Kiơ\ tơdrong tơroi, truh âu kơnh gô jing xơnăm to# pơđang, kon pơlei pơngơ\t kơ đon găh k[ah đak. Dôm xơnăm adrol ki noh kon pơlei io\k đak glung, dơnâu đak vă chă ruih, mă lei dang ei teh choh jang noh xă, tơ\ anih teh kông dơ\ng, đak ưh kơ măh ôh. Mih ma duch nă xir hơlu\ng đak vă chă ruih, mă lei hơlu\ng đak adoi hrơ\, đe ye\t kuer xir jru\ 70, 80 mét, hơbo\ dôm xơnăm đơ\ng ro\ng kơnh đak gô ưh kơ măh ôh”.

Kiơ\ Anih vei lăng kon pơlei dêh char Dak Lak, xơnăm âu đei hloh 80 rơbâu  ha ‘long pơtăm [ơm to# phang, lơ\m noh vă je# 15 rơbâu ha ưh kơ đei yua, răm pơhlom  2.100 tih hlak jên, dôm j^t rơbâu hec-ta cà phê păng tiu răm kơtang hloh. Jing tơring pơtăm ‘long đunh năr dơnơm đei kjă kăp nhen cà phê păng tiu, dêh char Gia Lai duh răm kơtang yuơ to# phang. Ưh kơ adro# bngai jang mir tơjra#m tơnap tap, mă hăm doanh nghiệp đei dơnâu đak mong nhen Anih jang Cà phê Ia Grai adoi pơngơ\t kơ đon yuơ to# phang. {ok Nguyễn Đại Ngọc, Kdră Anih jang âu ăn tơbăt: “Inh bơ\ jang tơ\ Tây Nguyên 35 xơnăm kơ âu bơih păng tam mă xơnăm yơ to# pơđang kơtang nhen xơnăm âu. Nhônd dei 11 to\ dơnâu mong đak noh đak hrơ\ truh tơ\ klo\ng nhen thoi âu. ‘Nâu jing tơdrong bơ\ng pang hơdăh hloh ăn tơdrong tơplih hơyuh to# ‘mi, [ơ\t mă hơyuh to# ato\k kơtang, oei đak ‘mi tơjur hloh pơtêng hăm dôm xơnăm adrol ki ”

Oei [ok Hoàng Phước Bính, vă je# 30 xơnăm tơguăt hăm tơring dơnơm jang tiu Chư\ Sê, dêh char Gia Lai noh ăn tơbăt:“Pơyan jang xơnăm 2014-2015, yuơ hơyuh to# ‘mi tơplih ưh kơ xđơ\ng noh ưh kơ đei yua lơ. Kơdih po nhôn hơlen tơm tiu vă je# 30 xơnăm kơ âu vă akhan, xơnăm âu jing xơnăm đei yua to\ xe\t hloh lơ\m dôm j^t xơnăm kơ âu. Đei lơ pơgar tiu plei tơjur đơ\ng 60-70%, lăng atu\m noh hăp tơjur đơ\ng 30-40%.”

Ưh kơ adro# pơyan phang, mă dôm xơnăm kơ âu, Tây Nguyên oei k[ah kơ đak ăh tong ane# pơyan ‘mi hloi. Khei 6 xơnăm âu noh ăh pơyan ‘mi, mă lei pơnơ\ đak Ayun Hạ - dơnâu đak xă hloh tơring Tây Nguyên (ke\ mong truh 253 triu mét khối đak) hrơ\ truh tơ\ klo\ng, pơm ăn dôm j^t hec-ta [a na, kơtao, [um [lang păng tơmam pơtăm tơ\ tơring găh hle\ch pơbăh Gia Lai răm kơtang hloh jo# hăm jên pơhlom hloh 150 tih hlak jên.  

Tơ\ tơring pơbăh Tây Nguyên, 2 apu\ng Cát Tiên păng Đạ Teh, tơring jang [a tơm kơ dêh char Lâm Đồng, adrol âu ki noh anih tơm kơ đak hơbông la#p, rim xơnăm đei hơto\k teh giơ\ng, mă lei xơnăm âu adoi hal kơ đak kơih đak krong Đồng Nai adoi hrơ\ mơ\n, dôma nih [ôm đak dơnơm adoi oei dơ\ng minh anih đe\ch. Đak tơ\ dôm dơnâu mong lơ\m tơring tơjur đơ\ng minh [ar mét. Oei tơ\ 2 dêh char Đắc Nông păng Kon Tum duh thoi noh mơ\n. Tơ\ Đắc Nông đei hloh 500 hec-ta [a ưh kơ đei măh đak, pơhlom 21 rơbâu hec-ta cà phê păng tiu răm kơtang hloh. {a pơyan âu ki, unh hnam yă Phạm Thị Huê tơ\ xăh Quảng Phú, apu\ng Krông Nô, dêh char Dak Nông pơtăm 1 hec-ta hơ[o mă lei ưh kơ đei yua kơlih to# pơđang kơtang. Pơyan phang truh âu kơnh, pơmai pơngơ\t kơ đon hăm 1 hec-ta cà phê păng 6 sào na ưh kơ đei đak ruih:“Mih ma duch nă oei pơngơ\t kơ đon hăm tơm hơ[o pơtăm mă ưh kơđei yua yuơ ưh kơ măh đak ruih, oei na noh oei choh teh vă pơtăm. Mưh ưh kơ đei đak noh adoi hu\t le# bơih, cà phê ruih đak đơ\nghơbong âu duh athei hu\t mơ\n. Xơnăm xơ\ ruih 3 ‘măng đak oei xơnăm âu athei ruih truh 4 ‘măng, mă lei kơche\ng lăng hăm chă măh đak ruih dăh mă ưh, mưh ưh kơ măh noh athei prơih le# cà phê đe\ch bơih”.

Kiơ\ tơdrong tơroi adrol, khei năr truh Tây Nguyên pơtoi tơjră hăm to# pơđang kơtang. Đak ‘mi to\ xe\t hloh pơtêng hăm lơ xơnăm adrol đơ\ng 20 truh 40%, yuơ noh thong đak ro tơ\ đak glung đak krong gô ưh kơ măh nhen pơkăp. {ok Y Đhăm Ênhuôl – Pho\ kdră Anih vei lăng kon pơlei dêh char Dak Lak ăn tơbăt, dêh char âu kơche\ng vă kăt tơjur hloh 5.000 hec-ta [a păng ‘long pơtăm to\ xe\t năr, hloh 10.000 hec-ta athei tơjră hăm to# phang ăh tôch pơyan. Mă lei hăm pơhlom 250.000 hec-ta cà phê păng tiu noh ưh kơ đei trong jang yơ tơnăp:“Tôm dơnâu pơnơ\ đak noh ưh kơ đei oei lơ\m tơring pơtăm hơdre\ch ‘long đunh năr. Mă đak mo\ng tơ\ Tây Nguyên pơma atu\m, Dak Lak pơma adro# pơtoi hrơ\. Thoi noh xkơ\t trong jang vă tơjră hăm to# phang ăn ‘long pơtăm đunh năr noh ưh kơ đei trong jang yơ tơnăp. Lơ hơgăt ‘long pơtăm ưh kơ đei đak ruih, jo# hloi hăm đak hơlu\ng ‘nâu nai”. 

Lan chih păng rapor