VOV4.Bahnar - Tây Nguyên đei dang 2 triu ha te\h gôh bazan hăm to\ ‘mi kial sơ đơ\ng ‘lơ\ng mơ\n. ‘Nâu j^ 1 tơ drong tôch ‘lơ\ng vă an^h rei pơ tăm jang to\k păng tơ gop ‘lơ\ng ăn tơ drong choh jang xa pơ ma adro#, ăn mu\k drăm te\h đak pơ ma atu\m. Mă lei, dôm sơ năm âu ki choh jang xa Tây Nguyên tơ tă tơ [âp lơ tơ drong mơ mat tat dơ\ng. Dôm kơ loăi ‘long pơ tăm tơm g^t kăl nhen tiu, điêu, cheh phe păng cao su đei io\k yoa to\ se\t, [ât lăp jang xa lôh dơ\ng. Lei, yoa kiơ mă đei tơ drong tơ plơ\ tôch hl^ch ‘nâu? Păng athei jang thoi yơ vă gơ\h io\k yoa ‘l ơ\ng hơ găt te\h choh jang xa ‘lơ\ng, xă truh kơ triu ha âu? Dôm [ai chih: “Trong jang vă io\k yoa ‘lơ\ng te\h gôh bazan tôch xă tơ\ Tây Nguyên” tơ blang hơ dăh tơ drong ‘nâu.

{ai 1: Tơ drong tơ plơ\ tôch hl^ch bơ ngai jang chu\n mir pu\ hre đom kơpal te\h tôch ‘lơ\ng

Lơ sơ năm âu ki, dôm kơ loăi ‘long pơ tăm nhen che\h phe, cao su, tiu, điêu… hlôi păng to\k bo\k đei dôm dêh char Tây Nguyên năng j^ ‘long pơ tăm tơm ‘moi kiơ\ tơ drong ‘lơ\ng đơ\ng te\h gôh bazan. Mă lei hrei ‘nâu, dôm kơ loăi ‘long pơ tăm âu hơ nhăk ăn mu\k drăm to\ se\t đe\ch. {ât lăp đei bơ ngai pơ tăm jang xa lôh, jing hre đom yoa pơ tăm dôm kơ loăi ‘long ‘nâu. {ai mă 1 hăm hơ năn: “Tơ drong tơ plơ\ tôch hl^ch, bơ ngai jang chu\n mir pu\ hre đom kơ pal te\h tôch ‘lơ\ng” .

Jơ\p lơ\m te\h đak đei dang 3 triu ha te\h gôh bazan, lơ\m no\h Tây Nguyên đei 2 triu ha. ‘Nâu j^ kơ loăi te\h tôch ‘lơ\ng, đei mơ\r lơ, rơ bưi păng lăp hăm lơ kơ loăi ‘long, mă loi j^ dôm kơ loăi ‘long đei kơ jă măk. Ku\m kơ lih yoa thoi noh, dôm sơ năm âu ki, dôm kơ loăi ‘long nhen che\h phe, tiu, cao su… đei pơ tăm hăm tơ drong hơ me\ng hơ nhăk ăn io\k yoa lơ. Hrei ‘nâu, te\h pơ tăm ‘long che\h phe tơ\ Tây Nguyên dang 630.000 ha, cao su dang 250.000 ha, tiu truh kơ hre\ng rơ bâu ha… ‘Nâu j^ dôm kơ loăi ‘long kăp g^t đunh sơ năm, vă akhan athei pơ tăm, vei rong lơ sơ năm ‘mơ\i vă gơ\h đei xa. Mă lei “pơ tăm ‘long truh năr phe\ plei” lơ bơ ngai athei ko\h hu\t le# yoa kơ jă dôm tơ mam nhen tiu, kơ tăk cao su jur tôch reh, jang xa lôh hơ nơ\ng. Đei năng j^ “măih kok” 1 bruh mă lei kơ jă kơ tăk cao su jur đơ\ng 120 triu 1 tân oei pă 28-30 triu 1 tân (tôch reh) pơm ăn ưh hơ dro# unh hnam pơ tăm ‘long cao su athei ko\h hu\t ‘long đe\ch mă lơ công ty đei te\h pơ tăm xă athei tơ jur dơ\ng te\h pơ tăm kơ loăi ‘long ‘nâu hai.

Dôm unh hnam oei adrin pơ tăm ‘long cao su oei tơ [âp tôch mơ mat tat. {ok Đặng Thanh Tuế, tơ\ thôn 3, xăh Ia Nhin, apu\ng Chư Păh ăn tơ băt, sơ năm 2005, đei tơ drong tơ gu\m đơ\ng tơ drong jang pơ tăm lơ kơ loăi ‘long, [ok to\k io\k jên ngân hang vă pơ tăm 5ha cao su. Lơ\m 2 sơ năm blu\ng chrek io\k kơ tăk, pơ gar ‘long cao su đei lơi ‘năi. Truh dang ei, kơ jă kơ tăk cao su jur tôch reh, jên thu đei ưh kơ măh vă vei rong pơ gar ‘long. Pơ gar cao su nge\h ngăi gô tơ gu\m ăn unh hnam [ok tơ plih đei tơ drong arih, dang ei tơ tă jing tơ drong hre đom ưh kơ băt vă kla thoi yơ:

“{ât kơ jă kơ tăk cao su jur, kon pơ lei mơ mat hlo\h j^ jên vă jang, vei rong dơ\ng pơ gar ‘long. Mă 2, tơ drong arih xa rim năr roi đunh roi mơ mat. Đơ\ng mơ mat tat, ap^nh an^h jang kơ pal tơ che\ng hơ len, pơ dui sơ năm kla hre, mă 2 ‘no\h asong to\k io\k dơ\ng jên hăm jên kon to\ se\t vă jang xa. Mă 3 ‘no\h ap^nh te\h đak tơ che\ng hơ len chă trong te\ch tơ mam đơ\ng kon pơ lei jang đei.”

Kơ jă kơ tăk cao su jur tôch dêh đơ\ng sơ năm 2013, dang ei oei tôch reh păng tam mă [ôh vă to\k hơ lơ\k dơ\ng. Kơ tă đơ\ng 6 sơ năm adrol sơ\, lơ unh hnam mưh ko\h hu\t ‘long cao su hăm đon hơ me\ng pơ tăm dơ\ng ‘long che\h phe vă gơ\h đei io\k yoa sơ đơ\ng [iơ\. Mă lei, pơ tăm che\h phe ku\m đei lơ tơ drong krê hai. Unh hnam yă H'nhung Ayun tơ\ plei Cuôr Đăng B, xăh Cuôr Đăng, apu\ng Cư M'gar, dêh char Dak Lak pơ tăm 1 ha cheh phe, lơ\m no\h hlo\h 6 sao đ^ đei plei bơih. Sơ năm sơ\, pơ gar che\h phe âu phe\ đei 1,6 tân che\h phe găr, hăm kơ jă te\ch 37 rơ bâu hlak 1 k^. Trư tôm jên jang, unh hnam yă oei rơ kăh dang 30 triu hlak. Mă lei pơ yan phe\ che\h phe âu plei ưh đei, kơ jă reh dơ\ng:

"Sơ năm ‘nâu plei che\h phe hnam nhôn to\ se\t [iơ\ kơ sơ năm sơ\, lăp đei dang 8 tă đe\ch, oei kơ jă te\ch ‘no\h reh [iơ\ kơ sơ năm sơ\ ‘năi. Dang ei, nhôn chă hơ len năng kơ jă che\h phe tơ\ ‘ngoăih lăp 34 rơ bâu hlak 1 k^ đe\ch. Plei kơ đei bơih, kơ jă reh dơ\ng kơ na unh hnam nhôn jang xa jing lôh; jên pho\ng, jên ko\ng jang ăn pơ yan truh, nhôn ưh kơ đei tôm bơih."

Tây Nguyên hiong dang 30 sơ năm âu ki vă gơ\h jing tơ ring pơ tăm tiu tơm kơ te\h đak păng apu\ng plenh te\h. Mă lei kơ plăh dang ei, “pơ gar tiu lôch” đei [ôh roi đunh roi lơ, lơ pơ gar hơ ngreo hơ ngrônh đe hu\t hơ chăng le#, lơ pơ gar tiu lôch kro, lơ pơ lei pơ la pơ tăm tiu đei ư hơ nhang the\ng kơ kot, kơ đei bơ ngai yoa kơ jă tiu tôch reh. Lơ kơ so# jên hre kơ ngân hang đ^ truh năr kla bơih mă lei ưh đei jên vă kla, kon pơ lei lăp pôm băt chă trong kơ dâu oei tơ\ nai đe\ch bơih.

{ok Hà Đình Thủy, Kơ dră vei lăng kon pơ lei xăh Ia Blăng apu\ng Chư Sê, Gia lai ăn tơ băt: “Adrol ki kon pơ lei chă to\k io\k jên ngân hang tơ\ apu\ng vă jang xa, lơ\m no\h đei pơ tăm tiu păng che\h phe. Mă lei, kơ jă tiu jur tôch dêh, atu\m hăm ‘no\h sư dui ba tơ drong tiu lôch hai. Kơ na tơ drong kla jên ăn ngân hang đơ\ng 1 kơ so# unh hnam kon pơ lei tơ [âp lơ mơ mat tat. Khul kơ dră pơ gơ\r tơ ring oei ap^nh hăm rim an^h jang kơ pal pơ dui khei ‘năr kla hre hăm dôm unh hnam kon pơ lei tơ\ tơ ring, adrol ki đei to\k io\k jên, vă kon pơ lei da [iơ\ mơ mat tat.”

Dôm kơ loăi ‘long pơ tăm adrol sơ\ đei năng j^ ‘long pơ tăm tơm, đei ư\ j^ “măih kok”, “măih găm” kơ kon pơ lei Tây Nguyên dang ei oei hơ nhăk io\k yoa tôch to\ se\t, jing tơ drong gleh hrat, hre đom hơ nat vă gơ\h kla đ^. Dôm an^h jang tih, pơ tăm ‘long cao su tơ\ Tây Nguyên, jo# hloi dôm an^h jang găh Gru\p jang kơ măy kơ mo\k Cao su Việt Nam dôm sơ năm tơ je# âu ku\m tơ [âp lơ tơ drong mơ mat tat. Kơ tăk jur tôch reh đunh khei ‘năr, lơ an^h jang đơ\ng ro\ng kơ trư tôm jên pho\ng, ko\ng jang… lăp đei xa pă dang 50 rơ bâu hlak 1ha 1 sơ năm.

{ok Dương Văn Trang, Kơ dră jang lơ\m Trung ương Đảng, Bí thư đảng dêh char Gia Lai ăn tơ băt: “Tơ\ dêh char Gia Lai nhôn đei 100 rơ bâu ha ‘long cao su, đơ\ng ro\ng kơ kla tôm jên jang xa, kla jên khei ăn bơ ngai jang jo# păh lăp 1 ha đei lơi 3 triu. Thoi noh 100 rơ bâu ha ‘no\h ku\m ưh kơ đei dôm yơ. Kơ dră che\p kơ\l công ty cao su Mang Yang pơ ma hăm inh akhan, 1 ha đei lơi 50 rơ bâu hlak, đei 1 tô phơ đe\ch. 1 sơ năm công ty âu lôh đơ\ng 15-20 ti hlak jên.

Pơ tăm to\ se\t lôh to\ se\t, pơ tăm lơ jing hre đom, đơ\ng no\h jing tơ drong hli pơ ngơ\t đơ\ng bơ ngai jang chu\n mir tơ\ Tây Nguyên lơ\m dôm sơ năm tơ je# âu. Đơ\ng bơ ngai jang chu\n mir truh tơ\ an^h te\ch mơ dro kơ dih, an^h jang kơ te\h đak pơ tăm dôm kơ loăi ‘long pơ tăm tơm tơ\ Tây Nguyên to\k oei kơ ru\n jơ hngâm tơ\ hơ năp dôm tơ drong ưh kơ ‘lơ\ng đơ\ng an^h te\ch tơ mam choh jang xa, đơ\ng dôm kơ so# jên hre ngân hang ‘no\h j^ 1 tơ drong đei tơ pă tôch sơ ‘ngon tơ\ Tây Nguyên hrei ‘nâu.

Ơ mih ma duch nă păng bôl boăl! Yoa kiơ te\h ‘lơ\ng, to\ ‘mi kial sơ đơ\ng hiôk hian, đei lơ kơ loăi ‘long pơ tăm kăp g^t mă kon pơ lei jang chu\n mir, an^h choh jang xa tơ tă jang xa lôh, jing hre đom? Vă tơl tơ blang ăn nơ\r ap^nh âu, hơ pơi…. Mơ\ng [ai mă 2 chih tơ roi găh tơ drong ‘nâu, hăm hơ năn: “Pơ tăm xă hlo\h hơgăt te\h pơ proh, tơ mam jrăh jrai, hơ dai hăm tơ drong hre đon druh kiơ\ kon pơ lei jang chu\n mir.”

Lê Bình: Chih

Dơ\ng: Tơ blơ\