VOV4.Bahnar – Nhen đei tơ roi lơ\m dôm [ai chih hơ drol, Tây Nguyên te\h rơ bưi ‘lơ\ng oei vă jing te\h phui phang yoa ưh kơ măh đak kơ tang. Tơ drong ‘nâu tơ le\ch ăn khul kơ dră tơ ring păng an^h jang kơ pal tơ drong jang g^t kăl ăn dang ei hai, ăn tơ\ hơ no# hơ năp kơnh hai vă vei lăng ‘lơ\ng đak tơ ruih ăn ‘long pơ tăm. ‘No\h j^ athei tơ plih trong tơ mât jên jang, hơ met ming trong jang xa, tơ mât yoa khoa ho\k ki thuât vă vei lăng, io\k yoa đak mă ‘lơ\ng. Jăl hơ tuch kơ dôm [ai “Trong jang yơ ăn dơ nâu đak Tây Nguyên” yoa Gru\p bơ ngai chih hla ar tơ roi ăn Radio nơ\r pơ ma Việt Nam tơ\ Tây Nguyên chih, tơ roi truh tơ drong ‘nâu.

Dôm sơ năm tơ je# âu tơ\ Tây Nguyên đei [ôh lơ trong jang tơ ruih đak ‘mơ ‘met ăn lơ kơ loăi ‘long pơ tăm pha ra băl, đei yoa ‘lơ\ng. Nhen tơ\ Lâm Đồng, dôm tơ ring pơ tăm ‘nhot, pơ kao tơm tơ\ Đà Lạt, Đơn Dương, Lạc Dương, Đức Trọng… hlôi tơ mât yoa kơ măy tơ ruih đak kơ to\h, pruih pơm ‘mi. {ok Vũ Đình Phúc tơ\ phương 7, pơ lei tơm Đà Lạt tơ roi găh tơ drong đei yoa đơ\ng tơ ruih đak kơ to\h lơ\m 1 ha pơ kao:

“Tơ plih ăn bơ\n tơ ruih m^nh khei 30 ko\ng, dang ei bơ\n tơ ruih đak kơ to\h ‘mơ ‘met lăp oei pă 3 ko\ng, ‘mơ ‘met đei pho\ng hai, ko\ng bơ ngai jang hai kơ na mu\k drăm lơ\m hnam ku\m sơ đơ\ng [iơ\.”

Tơ ruih đak kơ to\h ăn pơ kao

Ku\m hăm ‘nhot, pơ kao păng che\h phe, tơ\ Lâm Đồng hrei ‘nâu đei dang 15% lơ\m kơ so# vă je# 40 rơ bâu ha ‘long hla che đei tơ mât yoa trong tơ ruih đak ‘mơ ‘met. {ok Phan Văn Luyến – Kăn [o# ki thuât Công ty Junhong Việt Nam tơ roi, công ty hlôi răt kơ măy tơ ruih đak ‘mơ ‘met ăn 40 ha ‘long hla che tơ\ apu\ng Lâm Hà, sư tôch đei yoa:

“Đei yoa đơ\ng tơ ruih đak hăm kơ măy kơ to\h âu, mă mônh ‘no\h bơ\n gơ\h vei lăng păng tơ jur [iơ\ pho\ng săy, yoa mưh yoa kơ măy tơ ruih kơ to\h ‘no\h ‘long hla che trep pơ đ^ pho\ng ‘no\h hloi. Mă 2, bơ ngai jang ku\m jur lơ. Mă 3 ‘no\h đei yoa dang ăi, [ât lăp kơnh lơ hlo\h hla che bơ\n vei rong hmă”. 

Tơ\ Dak Lak 5 sơ năm âu ki, Công ty jang che\h phe Trung Nguyên jang hơ doi hăm kon pơ lei vă tơ mât yoa kơ măy tơ ruih đak kơ to\h ăn 2 rơ bâu ha che\h phe, vă hơ to\k tơ drong ‘lơ\ng ăn ‘long pơ tăm. U|nh hnam [ok Y Na Ayun ku\m hăm 6 u\nh hnam bơ ngai Rađe nai tơ\ xăh Ea Tul, apu\ng Chư M’gar đei tơ gu\m jang kiơ\ trong tơ ruih đak kơ to\h âu. Jên pơ lăp kơ măy ăn 1 ha che\h phe ‘no\h 50 triu hlak jên; Công ty tơ gu\m 1 puăt, tơ drong jang pơ jing tơ ring tơ rang ‘nao tơ gu\m 40%, oei đei ‘no\h u\nh hnam tơ le\ch dang 10%. {ok Y Na Ayun tơ roi:

“Sơ năm hơ drol ki tam đei kơ măy tơ ruih đak kơ to\h ‘no\h plei che\h phe đei 1 tân 7.  Sơ năm sơ\ ‘măng mă blu\ng tơ ruih đak kơ to\h ‘no\h đei 2 tân 1, to\k lơ [iơ\, sơ năm ‘nâu ro\ năng lơ hlo\h dơ\ng.”

Pruih đak tơ\ tơm tôch kơ huach

Công ty te\ch kơ măy tơ ruih Khang Thịnh tơ\ pơ lei tơm Hồ Chí Minh juăt te\ch kơ măy tơ ruih đak kơ to\h. Dôm sơ năm âu ki, công ty jang hơ doi hăm kon pơ lei jang chu\n mir Tây Nguyên vă tơ mât yoa kơ măy ‘nao âu hăm dôm kơ loăi ‘long pơ tăm nhen che\h phe, tiu, hơ [o, kơ tao, ‘nhot, pơ kao păng ‘ngie\t jâng rôih, tơ tă đei yoa ngăl. {ok Vũ Kiên Trung, Kơ dră che\p kơ\l Công ty te\ch kơ măy tơ ruih Khang Thịnh akhan:

“Dôm dêh char Tây Nguyên ‘no\h Lâm Đồng j^ dêh char năm hơ drol. Đe sư đei tơ drong ‘lơ\ng ‘no\h đei lơ an^h jang đơ\ng te\h đak đe truh jang xa kơ na kon pơ lei cho\h jang xa tơ\ Đà Lạt sư ho\k kiơ\ tôch hre\nh, jang kiơ\ [ônh gơ\h. Mă 2 ‘no\h tơ\ Dak Lak, ‘long pơ tăm tơm ‘no\h j^ che\h phe, nhôn tơ mât yoa trong tơ ruih đak kơ to\h vă hơ nhăk đei yoa ‘lơ\ng hlo\h ăn che\h phe. Gia Lai ‘no\h tơ ruih hăm kơ măy kơ to\h đak ăn tơm tiu dang 600 ha, păng Dak Lak hrei ‘nâu ku\m tơ mât yoa trong tơ ruih đak kơ to\h ăn tơm tiu ‘năi bơih.  

Đak tơ ruih roi đunh roi kơ [ăh, hơ găt te\h rei pơ tăm ‘no\h to\k hơ nơ\ng, tơ drong kăl đei đak ăn ‘long pơ tăm ruih đunh roi mơ mat hăm kon pơ lei jang chu\n mir Tây Nguyên, atu\m hăm ‘no\h tơ drong jang đơ\ng khul kơ dră tơ ring păng an^h jang kơ pal ku\m roi to\k ‘năi. Kiơ\ Tiến sĩ Lê Ngọc Báu – Kơ dră An^h jang Khoa ho\k ki thuât Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên, hơ dai hăm hơ met ming trong jang xa t^h, hơ to\k tơ drong tơ mât yoa khoa ho\k ki thuât, tơ\ tơ ring Tây Nguyên athei đei trong tơ plih t^h lơ\m tơ drong tơ mât jên man hơ bong, dơ nâu đak lăng kiơ\ rim kơ loăi ‘long pơ tăm:

“Te\h đak ku\m athei tơ plih ming trong tơ mât jên vă ato\k tơ iung hơ bong, dơ nâu đak, tơ jur [iơ\ tơ drong ưh kơ măh. Hăm đak ‘mi rim sơ năm đơ\ng 1.800 - 2.000 ly, tơ dăh bơ\n đei lơ dơ nâu đak mong đei đơ\ng 10-15% đak ‘mi ‘no\h sư gô đei măh mai đak tơ ruih lơ\m pơ yan phang. Tơ dăh tơ le\ch jên man dơ nâu đak ăn Tây Nguyên pơ tăm ‘long kăp g^t đei kơ jă măk ‘no\h, tơ drong đei yoa roi lơ hlo\h dơ\ng pơ têng hăm tơ le\ch jên man dơ nâu đak ăn [a”.

Kiơ\ trong jang tơm đơ\ng dang ei truh sơ năm 2020 păng trong vă jang truh sơ năm 2030, dôm dêh char Tây Nguyên kăl đei tơ le\ch jên man ‘nao păng pơm hơ met 2.370 to\ dơ nâu đak, hăm kơ so# jên loi 58.000 ti. Lơ\m mă no\h jên jang mơ mat tat, kăl đei trong tơ gu\m mă ‘lơ\ng [iơ\. PGS.TS Đoàn Doãn Tuấn – Kơ dră An^h vei lăng đak tơ ruih cham char, An^h jang Khoa ho\k Dơ nâu đak Việt Nam đei nơ\r pơ ma:

“Tơ dăh tơ drong tơ ra tơ gop jên roi đei yoa ‘no\h bơ\n roi đei tơ drong ‘lơ\ng vă man pơ ke\h bơ\n hơ bong, dơ nâu đak păng pơ yoa ăn tơ drong vei lăng hai. Hơ to\k tơ drong vei lăng ‘no\h sư pơm ăn io\k yoa kơ kon pơ lei roi to\k [iơ\ păng pơm ăn tơ drong krao hơ vơn ku\m [ônh [iơ\ ‘năi. Găh đ^ đăng tơ pôl vang tơ mât jên jang, bơ\n gơ\h krao hơ vơn kon pơ lei kiơ\ đơ\ng pơ gơ\r cho\h jang xa hơ dai, đei te\h đak, an^h te\ch mơ dro păng kon pơ lei. Te\h đak hăm dôm tơ drong jang pơ truh đak ‘mơ ‘met ‘no\h tơ mât jên răt bơ\n đing, si-mong, an^h te\ch mơ dro tơ le\ch jên răt đing pơ truh đak ie\ [iơ\ păng kon pơ lei ‘no\h răt đing vă pruih tơ\ chu\n na, mir pơ gar kơ dih”.

Mă tơ pă tơ\ Tây Nguyên đei lơ tơ ring bơ\ jang ‘lơ\ng tơ drong krao hơ vơn đ^ đăng tơ pôl vang man bơ\n hơ bong, dơ nâu đak. Nhen dêh char Lâm Đồng dôm sơ năm âu ki krao hơ vơn đ^ đăng kon pơ lei vang tơ gop man kơ hre\ng to\ dơ nâu đak tih ie\. Đơ\ng dang ei truh sơ năm 2020, Lâm Đồng vă sir ‘nao dang 5.500 to\ sơ lu\ng, dơ nâu đak ie\, hăm kơ so# jên 125 ti, lơ\m no\h kon pơ lei tơ gop 1 puăt. Trong jang âu đơ\ng Lâm Đồng đei Pho\ kơ dră tơm vei lăng tơ drong cho\h jang xa păng ato\k tơ iung tơ ring tơ rang Hoàng Văn Thắng năng j^ trong jang ‘lơ\ng găh tơ mât jên man dơ nâu đak tơ\ Tây Nguyên:

“Tơ\ Lâm Đồng jang tôch ‘lơ\ng, dêh char tơ le\ch đei lơ trong jang hơ iă, tơ gu\m 70% kơ măy kôch vă kon pơ lei păng tơ pôl man dôm dơ nâu đak âu, ‘nâu j^ 1 tơ drong jang tôch rơ gei. Inh tơ che\ng tơ drong pơ che\h đơ\ng Lâm Đồng ‘no\h tih dêh, jing dang ăn đ^ đăng kon pơ lei vang man hơ bong, dơ nâu đak. Tơ\ âu inh ‘me\h pơ ma truh 3 tơ drong găh tơ ruih đak. Mă 1 pơ gơ\r hơ met ming tơ drong cho\h jang xa kiơ\ trong jang tih. Lơ\m tơ drong tơ gu\m, nhôn vă tơ gu\m tơ le\ch trong jang hơ doi mă pran. Mă 2, jăh hơ met ming trong tơ mât jên jang, mă loi ‘no\h tơ mât jên jang đơ\ng te\h đak; pơ lung an^h jang te\h đak – kon pơ lei jang hơ doi. Mă 3 ‘no\h athei tơ mât yoa ‘lơ\ng dôm khoa ho\k kơ măy kơ mo\k; hơ met ming trong jang, tơ dăh ‘long yơ jang răh rai, ưh kơ lăp ‘no\h athei tơ plih pơ tăm ming ‘long nai. Vă akhan mưh ‘me\h ‘mơ ‘met đak ‘no\h athei jang hơ dai hrơ\ch hăm dôm tơ drong tơ gu\m ‘no\h sư gơ\h đei yoa tih”.

Tơ pă mơ\n, to\ phang gô chang ‘mi hngach. Dôm trong jang đei pơ ma truh tơ tă đei đơ\ng yăn âu ngăl păng hlôi đei jang pơ long năng, mă lei vă pơih xă sư tơ\ jâp tơ ring ‘no\h ưh kơ [ônh kiơ. Kơ lih yoa te\h, to\ ‘mi kial, dôm kơ loăi ‘long pơ tăm păng truh hloi tơ drong juăt jang xa tơ\ lơ tơ ring pha ra băl. Yoa thoi no\h, ku\m hăm gơ nang đơ\ng jơ hngâm kon pơ lei, đon rơ gei đơ\ng kon pơ lei, Tây Nguyên kăl đei lơ trong jang tih ‘lơ\ng ăn đ^ đăng hăm jên jang lơ păng ako\m đei dôm bơ ngai jang khoa ho\k, an^h te\ch mơ dro vang bơ\ jang, lei mă gơ\h hơ mo\ truh năr ưh pă pơ ngơ\t, hli hiong răm đơ\ng to\ phang yoa kơ dih bơ\n pơm tơ le\ch.

Dơ\ng: Tơ blơ\