VOV4.Bahnar -  Lơ̆m đon kơchĕng kơ bơngai Việt đơ̆ng xơ̆ truh dang ei, tơring xơlam teh jing tơring ƀenh kơ đak pơ uh xĕch pham mă yă ƀok hlôi tuh lơ̆m tơdrong muih choh teh păng vei lăng tôm hơgăt teh kơ Teh đak. Tơ̆ âu noh jing graxia păng ƀenh kơ tơdrong pơ ư pơ ang. Dôm xơnăm kơ âu, minh ƀar tơring hlôi iŏk tơdrong kăp gĭt âu kơ ‘măng xơlam teh, jrăng tơkăng vă hơtŏk jang tơmang pơhiơ̆, vă hơtŏk mŭk drăm tơ̆ tơring. Tơdrong mă âu ưh adrô̆ tơgop vei răk, pơm hơtŏk kơjă cham char, kơjă joh ayŏ kơ tơring xơlam teh mă oei đei kăp gĭt găh tơdrong hơtŏk tơguăt đơ̆ng kon pơlei, hơmet vei xơđơ̆ng tơpôl teh đak. Mă kăl, tơdrong pơm trong hiôk ăn tơmoi truh tơmang tơ̆ jrăng kơ, jrăng pơkăp tơkăng teh duh pơm ăn rim kon pơlei hơtŏk hloh đon bơnôh băt ‘mêm păng pơ ư pơ ang kơ hơdrung hơdrĕch kơdih.

Việt Nam đei trong xơlam teh noh 4550 km2, tơkuh hăm 3 teh đak: Trung Quốc, Lào păng Campuchia. ‘Nâu đei lăng jing anih hiôk lơ̆m hơtŏk jang tơmang pơhiơ̆, mă kăl noh tơmang pơhiơ̆ tơring xơlam teh. Dôm xơnăm kơ âu, vă iŏk yua mŭk drăm âu, Anih tơm jang Tơmang pơhiơ̆ hlôi tơlĕch lơ tơdrong jang tơgŭm dôm dêh char xơlam teh hơtŏk pran tơbang tơmang pơhiơ̆ kiơ̆ dôm tơdrong nhen: Akŏm pơlong, pơdăh tơmang pơhiơ̆, pơgơ̆r lêh akŏm joh ayŏ, dôm khul chă hơlen vă tơbang dôm anih tơmang pơhiơ̆ cham char, hnưr erih păng hơlen băt găh um ai joh ayŏ kon kông hăm lơ khôi juăt, khôi et xa, tơmam xa kăp gĭt. Gơnơm noh mă tơdrong erih kon pơlei đei hơtŏk tơ̆ lơ tơring, anih jang tơdrong kăl adoi đei hơtŏk, pơm tơplih um ai păng axong tơdrong jang ăn lơ kon pơlei tơ̆ tơring xơlam teh.

Đơ̆ng đunh xơ̆, Trùng Khánh - Cao Bằng hlôi đei băt truh jing minh hơgăt teh đei cham char ‘lơ̆ng rŏ, đei bri kơdrơ̆ng, thong đak krong. Păng mă kăl noh, tơ̆ âu oei đei tơring oei xa đunh đai kơ kon pơlei kon kông atŭm hăm dôm tơdrong joh ayŏ kăp gĭt. Hăm minh tơring teh ƀenh kơ mŭk drăm thoi noh, lơ̆m dôm xơnăm kơ âu, tơmang pơhiơ̆ pơlei pơla hlôi păng tŏk bŏk jing hơyak jang ‘nao, jăl trong ‘nao vă pơjing hơtŏk mŭk drăm tơmang pơhiơ̆ tơ̆ tơring. Hăm pơmai Hoàng Lan, minh ‘nu kon kơ bơngai Nùng noh homestay jing jăl trong kơđeh hloh, tơnăp hloh vă tơbang găh cham char ‘lơ̆ng rŏ, tơmam xa ‘lơ̆ng păng joh ayŏ kon pơlei truh hăm tơmoi tơ̆ rim tơring kơ teh đak.

Oei ăh thong đak krong Quây Sơn ‘lơ̆ng rŏ hăm dôm mir na ƀa dreng drut noh hơbon hnam kơjung juăt jue kơ pơmai Hoàng Lan – minh ‘nu bơngai tơguăt tơnăp hăm tơdrong hơtŏk tơmang pơhiơ̆ pơlei pơla tơ̆ lơ tơring. Hnam kơjung oei ăh bri kông roi pơm ăn dôm bơngai truh tơ̆ âu băt hơdăh đei tơdrong kăp gĭt găh cham char mir na kon pơlei. Hăm pơmai Lan, tơdrong pơjing homestay jing jăl trong kơđeh hloh, tơpăt hloh vă tơbang găh cham char, tơmam xa păng joh ayŏ kon pơlei tơ̆ tơring truh hăm tơmoi lơ̆m păng ‘nguaih kơ teh đak:  Ăh pơjing đon kơchĕng vă pơjing homestay âu noh tơpă đei đơ̆ng tơdrong lăp băt ‘mêm kơ pơlei pơla, ‘meh vă ning mônh kơnh ba hŏk đang bơih noh ‘meh pơjing pơlei pơla jang mŭk drăm hăm kon pơlei. Đàm Thủy duh jing anih ‘lơ̆ng rŏ, đei tơkơi đak Bản Giốc mă đe ư ang, đei lơ tơmoi truh tơmang noh duh đơ̆ng đon băt kơ pơlei pơla păng iŏk đơ̆ng pơlei pơla đei tơkơi đak noh hlôi pơjing hê̆ minh homestay ăh jih đak krong Quây Sơn, đak krong ro jur tơ̆ tơkơi đak. Inh duh ‘meh tơroi hăm bôl boăl lơ̆m teh đak păng teh đak đe băt găh dôm um ai ‘lơ̆ng rŏ hăm tơkơi đak Bản Giốc âu, băt găh khôi juăt, găh tơdrong erih kon pơlei Cao Bằng pơma atŭm păng kon pơlei Tày Nùng tơring Đàm Thủy pơma adrô̆.

Truh tơ̆ âu, tơmoi gô đei xa dôm tơmam xa đei pai đơ̆ng tơmam hlôi đei tơ̆ tơring. Noh tơyông pơtăm kơdih kiơ̆ trong pai kơdih hlôi pơjing đei tơmam xa ‘lơ̆ng nham:  Tơring Trùng Khánh jing tơring găh Hlĕch, jing minh lơ̆m dôm tơring kăp gĭt găh tơmam xa. Kon pơlei chă pai tơyông ong âu păng pơjing lơ kơloăi ƀanh yang axong âu. Hơgăt teh âu đei pơnĭk đak plenh teh tôch guăng đơ̆ng kon pơlei pơm tơlĕch lơ̆m ‘năr Têt Thanh Minh. ‘Nguaih kơ noh tơmoi duh băt chă hơlen um ai lơ̆ng tơ̆ Cao Bằng mă đe ư ang găh por tơyông noh kon pơlei adoi tĕch hloi, noh duh jing  minh trong jang tĕch pơdro đơ̆ng kon pơlei, duh hơ ‘nhăk tơdrong pơyua ăn kon pơlei ăh rei pơtăm ƀa tơyông.  

Jing bơngai kon kơ kon pơlei Nùng, đei khei năr năm hŏk tơ̆ teh đak đe păng dang ei pơmai duh oei pơtoi tơdrong jang tơblơ̆ nơ̆r. Mă lei rim ‘măng rơvơn, pơmai Lan duh oei juăt tơguăt hăm mir na var pơgar. Dôm hơgăt na kơdih choh pơtăm, kơdih kăt yua pơm ăn ‘măng xŏng xa duh jing ‘lơ̆ng nham hloh, phŏ noh oei jing trong vă pơmai hơvơn tơmoi jang hơlen pơchơt tơ̆ mir na nhen kon pơlei tơ̆ âu: Găr kơxa hăm tơyông ong jing ƀar hơdrĕch ‘long pơtăm mă ư ang kơ tơring noh dang ei duh đei lơ bơngai băt truh, kon pơlei duh axong jang pơtăm tơ̆ dôm tơring bri ‘long kơxa âu păng rei pơtăm pơtăl kơ ƀa hmă jing ƀa tơyông ong noh kiơ̆ kơ noh ba duh gơh tơroi tơbang ăn tơmoi truh tơmang băt, jing minh tơdrong hơlen pơlong hơ iă. Noh jing mir na tơ̆ âu tŏk bŏk ăh pơyan kăt yua ba duh gơh ăn tơmoi hơlen kăt ƀa păng xa kơtă hloi, unh hnam inh lai yơ duh đei hơmŏ ngăl. Mưh ưh noh ‘nguaih kơ găr kơxa noh dang ei duh đei lơ, bôl boăl truh tơmang duh gơh truh tơ̆ tơring găr kơxa âu, noh jing um ai tơmang pơhiơ̆ kơ tơring Đàm Thủy tŏk bŏk oei hơtŏk tơ iung.

Mă kăl nhen kơ bơngai trăp kơ hre hrông hăm joh ayŏ pơlei pơla noh rim jơva brŏ tĭnh, rim nơ̆r hri Dá Hai adoi pơm ăn đon bơnôh pơmai vang vơch. Hơnơ̆ng ăh blŭng xơnăm, hnam kơjung jing anih pơmai xơng đe ngê̆ nhơ̆n lơ̆m pơlei vih akŏm joh ayŏ. Noh jing trong mă pơmai tơguăt pơ ư hăm dôm đe ngê̆ nhơ̆n yuk hơlâu, duh jing vei răk tơƀăk mong păng vang vei tơdra hri juăt jue kăp gĭt kơ bơngai Tày Nùng: Găh joh ayŏ noh kon pơlei ư ang găh hri Hà Lều. Noh jing tơdra hri mă dang ei vă jê̆ hiơt hiong, vă kon xâu hrei âu gơh akŏm đon lăp, răk vei tơdra hà lều noh pơgơ̆r lơ tơdrong akŏm joh ayŏ đơ̆ng đe kră păng hơvơn kon xâu lơ̆m pơlei truh vă đe xư ăn kon xâu po băt vei răk tơƀăk mong dôm tơdra hri  Hà Lều ăn kon xâu. Đe kon xâu duh lăp noh đe kră gô pơtho ăn kon xâu noh jing minh lơ̆m dôm trong mă pơlei tŏk bŏk oei adrin jang vă vei răk tơƀăk mong um ai joh ayŏ ‘lơ̆ng rŏ kơ pơlei pơla xo mă kơdih oei erih xa.

 Lơ̆m tơdrong erih, mă khei năr hơnơ̆ng đĭ tơdui tơdrong erih hrat chơ chă jang xa păng pơm ăn tơdrong joh ayŏ kră xơ̆ roi năr roi hiơt hiong mă lei hơbŏ tơ̆ âu, khei năr nhen lĕ pơdơh đĕch, nhen thong đak krong, mir na, nhen đon bơnôh vơch păng plei nuih hăt hot băt ‘mêm kơ tơm a hla chă kơdih kơ hơdrung hơdrĕch po.

Lan chih păng pơre nơ̆r