VOV4.Bahnar – Pha hăm dôm hơdrĕch 'long pơtăm ăh pơyan 'mi, khei năr âu pơtơm kơ pơyan phang Tây Nguyên, kon pơlei tơ̆ tơring pơtăm sâm Ngọc Linh, dêh char Kon Tum pơtơm pơyan pơtăm hơdrĕch 'long pơm pơgang kăp gĭt găh mŭk drăm âu. Ƀai chih tơ̆ hơla tơroi kơ dôm bơngai jang pơtăm sâm tơ̆ kông Ngọc Linh, lơ̆m apŭng Tu Mơ Rông vă ƀôh hơdăh dôm tơdrong hăt hot lơ̆m pơyan choh jang păng tơdrong vei lăng bri tơ̆ âu:   

'Nao ăh 'ngăh pơgê, ƀok A Niêng, oei tơ̆ pơlei Đăk Viên, xăh Tê Xăng, apŭng Tu Mơ Rông hlôi đei măt tơ̆ tơring bri adrô̆ vă ơng rei tơđăh sâm Ngọc Linh. Pha hăm dôm hơbon kông tơ̆ tơring kơđeh hơyuh tô̆ 'mi hlôi pơtơm phang, tơ̆ kông Ngọc Linh ăh anih kơjung hloh 2.000m pơtêng hăm anih tơmăn đak dơxĭ hơyuh tơngiĕt oei bang hơdăh. Ƀok A Niêng ăn tơbăt, đơ̆ng rŏng kơ rei pơtăm lơ̆m dang 1 xơnăm, noh tơm sâm Ngọc Linh tôm pơkăp vă 'nhăk pơtăm. Hăm kơjă tĕch lơ̆m tơring hloh 300.000 hlj minh tơm păng oei 'lâ̆p noh tơdrong iŏk tơm sâm tơđăh tơ̆ pơgar ơng đang kơ noh tăh lơ̆m hơkă năm tơ̆ bri vă pơtăm athei kơchăng tôch dêh: “Ba athei kơchăng chô̆ hăm hla prit vă hăp hoai kơ tơgơ̆ tơ 'mơ̆ng. Đơ̆ng mônh kơnh ba pơtăm vă kơ hăp tenh vơ̆. Rô̆ 'năr mă yơ noh athei pơtăm pơđĭ hloi”.

Vă tơm sâm Ngọc Linh gơh hon rơh, trep kơchơ̆t 'lơ̆ng păng hơyuh plenh, tơdrong rơih anih ơng tơđăh duh hrat mơ̆n. Lơ̆m dôm jĭt rơbâu ha bri hon kơdih tơ̆ tơring sâm Ngọc Linh lơ̆m tơring kông Ngọc Linh, lơ̆m 2 apŭng Tu Mơ Rông păng Đăk Glei kơ dêh char Kon Tum adrô̆ đei minh ƀar rơbâu ha noh gơh pơtăm hơdrĕch 'long “Kăp gĭt âu”. Kơlih đơ̆ng rŏng kơ xir iŏk tơm sâm hơdrĕch tơ̆ anih ơng rei, kon pơlei athei tenh kuăng 'nhăk truh tơring bri hlôi rơih, jơ 'năr pŭ noh măh hiong dôm jơ hloi pơtơm truh anih pơtăm. Kơyuơ tơm Ngọc Linh đei pơtăm tơ̆ hơla bri hon kơdih, noh kon pơlei ưh đei yua pơgang hoă hŏk dăh mă phŏng rei noh ăh pơtăm păng vei lăng tơm sâm lơ̆m khei năr hon vơ̆ jing tơnap tap. Ƀok A Brít, bơngai hlôh vao đunh xơnăm pơtăm sâm tơ̆ kông Ngọc Linh tơroi:  “Pơtăm athei đei hơnuh, tơm bŭk tuh lơ̆m hơlŭng đang kơ noh iŏk hla lơ̆k tơ̆ kơpal. Hli 'mi prĕl pơrăm hơnhuăl klŭ tơ̆ 'nguaih pơgar. Kơmăng noh hli kơne pơrăm. Mưh ưh noh ưh đei xa ôh. Kon bri brăh hăp pơrăm hơnơ̆ng đĕch”.

Xơnăm âu dêh char Kon Tum tơchơ̆t pơtăm 'nao 500ha sâm Ngọc Linh hăm pơkăp pơhlom đơ̆ng 10.000 truh 20.000 tơm lơ̆m 1ha, chŏng mă kơyuơ tơnap găh hơdrĕch, tơpă noh kơchĕng adrô̆ pơtăm đei tong anê̆ hơgăt pơtêng hăm pơkăp. Ƀok A Sỹ, Ƀĭ thư Anih jang Đảng xăh Măng Ri, apŭng Tu Mơ Rông ăn tơbăt, vă pơtăm păng kĕ đei tơm sâm Ngọc Linh pơyua noh găn ha lơ tơnap tap jô̆ hloi hăm tơdrong hli hiơ̆r găh jơhngơ̆m jăn: “Tôch tơnap tap. Tơm 'long bri păk tơgơ̆, xem, kơne phă pơrăm. Năm pŭ trôk ưh kơxĭ tơ̆ tơring âu ôh mă athei năm ataih 1 kơsô̆ hloi, hloh 1 kơsô̆ iŏk trôk vih pơtăm đei tơm sâm. Pơtih nhen ba pơtăm 1.000 tơm, truh ăh 8 xơnăm dăh mă kơpal kơ 10 xơnăm noh tơm erih pơhlom 30% đĕch. Noh lơ bơih, phơ phŏ kơđeh hloh dơ̆ng”.     

Vă pơtăm đei sâm Ngọc Linh, tơdrong mă kon pơlei kăl kơ jang, athei vei lăng bri hon kơdih păng tơdrong mă âu dang ei hlôi jing tơdrong kơchăng pơm jang đơ̆ng bơngai pơtăm sâm tơ̆ kông Ngọc Linh. 'Nhŏng A Đôi pơlei Đăk Viên, xăh Tê Xăng, apŭng Tu Mơ Rông tơroi: “Pơtăm athei đei bri yơh. Bri pơda tơ̆ to noh ưh gơh pơtăm ôh. Dang ei ưh kơ khĭn kon bri bơih. Ưh đei bri noh ưh gơh ôh”.

Oei A Brít, tơ̆ pơlei Đăk Viên, xăh Tê Xăng, apŭng Tu Mơ Rông xơkơ̆t: “Ba pơtăm sâm noh vei lăng răh bri păng vei xơđơ̆ng răh cham char hloi. Pơtăm sâm ưh gơh phă bri, vei lăng bri noh oei đei sâm”.

Tơ̆ Hop akŏm pơ tôch 10 sơ năm bơ̆ jang tơ drong kla jên mưh vei lăng, iŏk yoa cham char bri brăh, pơ tăm ‘long bri tơ plih ming tơ̆ dêh char, hơ dai hăm tơ băt 10 sơ năm pơ jing Anih mong jên vei lăng păng atŏk tơ iung bri dêh char Kon Tum, ƀok Hồ Thanh Hoàng, Kơ dră chĕp kơ̆l Anih mong jên iung tơl tơ blang 1,2 oei tơ tăm đơ̆ng dôm bơ ngai tang măt ƀơm truh tơ drong kla jên mưh vei lăng, iŏk yoa cham char bri brăh.

-Găh nơ̆r pơ ma athei hơ tŏk jên kla mưh iŏk yoa cham char bri brăh, ƀok Hồ Thanh Hoàng, Kơ dră chĕp kơ̆l Anih mong jên vei lăng păng atŏk tơ iung bri dêh char Kon Tum tơl thoi âu.

-Hồ Thanh Hoàng: Hrei ‘nâu thu iŏk đơ̆ng Hnam kơ măy unh điên ‘nŏh 36 hlak, thu đơ̆ng anih pơm đak rơ gŏh ‘nŏh 52 hlak păng thu jên đak đơ̆ng Hnam kơ măy ‘nŏh 50 hlak. Apinh roi ăn kơ iĕm tơ drong ‘nâu nhôn gô mơ̆ng kiơ̆ nơ̆r tơ gop vă tơ chĕng hơ len, chih tơ roi, roi tơ ƀôh ăn Dơ nŏ anih vei lăng kon pơ lei dêh char, roi ăn Khul kơ dră tĕh đak. Tơ drong hơ tŏk dăh mă ưh ‘nŏh jĭ hơ năp jang đơ̆ng Khul kơ dră tĕh đak, ưh đei ƀơm truh hơ năp jang tơ̆ tơ ring.

Oei nơ̆r tơ gop đơ̆ng xăh Ngọc Lây athei tơ lĕch jên mă tôm vă răt tơ mam, kơ măy kơ mŏk pơ yoa ăn tơ drong jang vei lăng bri, tơ gŭm tơ mât ăn dôm unh hnam kon pơ lei ‘nŏh, apinh tơ roi hăm iĕm, tơ drong hơ găt găh vei lăng bri, iŏk yoa jên vei lăng bri hăm Dơ nŏ anih vei lăng kon pơ lei xăh đei Khul kơ dră tĕh đak chih tơ̆ trong 4, apăng 20, Tơ drong hơ găt 186 sơ năm 2018 đơ̆ng Khul kơ dră tĕh đak păng dôm anih vei lăng choh jang xa păng atŏk tơ iung tơ ring tơ rang dêh char, Anih vei lăng jên hu dêh char; Anih mong jên vei lăng păng atŏk tơ iung bri dêh char hlôi pơ tho tơ ƀôh tôch hơ dăh lơ̆m hla ar chih kơ sô̆ 01 ‘năr 6/6/2019. Dôm anih jang tơ̆ tơ ring lăng kiơ̆ Tơ drong hơ găt 186, lăng kiơ̆ nơ̆r pơ tho đơ̆ng dôm anih jang kơ pal vă bơ̆ jang kiơ̆ tơ drong hơ găt.  

- Găh nơ̆r pơ ma akhan jên thu iŏk đơ̆ng iŏk yoa cham char bri brăh ưh sơ đơ̆ng, ƀok Hồ Thanh Hoàng, Kơ dră chĕp kơ̆l Anih mong jên vei lăng păng atŏk tơ iung bri dêh char Kon Tum tơl:

-Hồ Thanh Hoàng:  Nơ̆r pơ ma akhan jên thu iŏk đơ̆ng iŏk yoa cham char bri brăh ưh sơ đơ̆ng, gơ nơm đơ̆ng dôm anih jang kơ dôm Hnam kơ măy unh điên đĕch kơ na jing thu ưh tôm, pơm mơ mat tat ăn dôm anih jang. Apinh tơ roi hăm iĕm găh tơ drong ‘nâu ‘nŏh, kiơ̆ tơ drong hơ găt đơ̆ng Khul kơ dră tĕh đak jên thu mưh iŏk yoa cham char bri brăh âu năng kiơ̆ tơ drong jang xa đơ̆ng dôm hnam kơ măy unh điên, dôm anih pơm đak rơ gŏh, anih jang kơ măy đei iŏk yoa đak kơ na ưh đei ưh tôm kiơ, mă lei kŭm đei sơ năm lơ, sơ năm tŏ sĕt. Kŭm đei sơ năm jur, đei sơ năm tŏk, mă lei sơ năm tŏk iĕm ưh kơ đei pơ ma, iĕm lăp pơ ma truh sơ năm jur đĕch, kơ na tơ drong ‘nâu athei thu kiơ̆ kơ sô̆ tơ pă tơ̆ yăn âu, ưh kơ sĭ thu kiơ̆ sô̆ jên tĕh đak hơ găt ôh, mă bơ̆n đei trong jang ‘nŏh bơ̆n athei thu iŏk tôm kơ sô̆ jên ‘nŏh. Gô mơ̆ng đơ̆ng tơ drong jang xa kơ na kŭm đei sơ năm jur, sơ năm tŏk. Mă hơ dăh nhen sơ năm 2016, sơ năm 2020 jur, mă lei dôm sơ năm 2015, 2017, 2018, 2019 tŏk kơ na tơ drong ‘nâu đei tŏk, đei jur kiơ̆ tơ drong hơ găt đơ̆ng tĕh đak.

Oei găh tơ drong vei lăng, iŏk yoa jên đơ̆ng vei bri kơ tơ pôl ‘nŏh, tơ drong ‘nâu ƀơm truh hơ năp jang đơ̆ng dôm tơ ‘ngla bri chă pơ jao ăn tơ pôl vei lăng păng hơ năp jang kơ dôm Dơ nŏ anih vei lăng kon pơ lei tơ̆ xăh đei pơ jao bri ăn tơ pôl kŭm nhen hơ năp jang đơ̆ng xăh đei khul tơ pôl đei tĕh đak pơ jao tĕh, pơ jao bri. Nhôn đei nơ̆r pơ tho tơ ƀôh, đei tơ drong hơ găt găh vei lăng iŏk yoa jên hăm khul tơ pôl, hlôi pơih lơ lăm pơ tho ăn dôm anih jang tơ̆ tơ ring đei ƀơm truh, athei dôm anih jang tơ̆ tơ ring tơ chĕng hơ len tơ drong hơ găt, dôm nơ̆r pơ tho đơ̆ng nhôn vă bơ̆ jang ‘lơ̆ng ƀiơ̆. Tơ̆ hơ năp kơnh Anih mong jên vei lăng păng atŏk tơ iung bri vă hơ nơ̆ng pơ tho tơ ƀôh ăn dôm anih jang tơ̆ tơ ring găh tơ drong ‘nâu, hơ pơi ‘mĕh iĕm tơ rĕk truh, hơ tŏk tơ drong pơ tho tơ ƀôh, dăr lăng lơ̆m khul tơ pôl, dôm grŭp unh hnam vă khul tơ pôl, grŭp unh hnam iŏk yoa jên đơ̆ng vei bri trŏ tơ drong păng đei yoa vă đe sư vei lăng bri roi ‘lơ̆ng ƀiơ̆, vang tơ gop pơm hơ tŏk tơ drong arih xa ăn kon pơ lei lơ̆m tơ pôl, tơ gop pơm hơ tŏk tơ drong jang xa, arih xa ăn kon pơ lei.

- Hăm hơ năp jang vei lăng bri đơ̆ng khul tơ pôl, ƀok Hồ Thanh Hoàng, tơl:

-Hồ Thanh Hoàng: Lơ̆m hla ar pơ kăp pơ jao vei lăng bri ‘nŏh dôm tơ ‘ngla bri, Dôm dơ nŏ anih vei lăng kon pơ lei xăh, thĭ trơ̆n athei set hơ len, kăl chih hơ dăh tơ drong jang, hơ năp jang vei lăng bri ăn dôm khul tơ pôl. Vei lăng bri ‘lơ̆ng ‘nŏh đei kla jên, oei vei lăng bri mă lê̆ hiong bri, kŏh phă bri ‘nŏh athei sek tơ lang thoi yơ ‘nŏh iĕm athei chih hơ dăh lơ̆m hla ar pơ kăp. Tơ dăh tam đei hla ar pơ kăp ‘nŏh athei chih tơ mât ming dơ̆ng mă tôm.

Đei nơ̆r pơ ma găh kơ jă jên vei lăng bri pha ra băl lơ̆m rim tơ drong jang kơ na jing đei nơ̆r pơ ting băl, apinh tơ roi hăm iĕm tơ drong ‘nâu đei lơ̆m trong jang đơ̆ng Khul kơ dră tĕh đak, đơ̆ng hơ năn krao trong jang âu đĭ tơ ƀôh hơ dăh bơih: Kla jên mưh vei lăng, iŏk yoa cham char bri brăh. Vă akhan bơ̆ jang kiơ̆ lơ tơ drong. Tơ ring yơ pơ truh tơ mam pơ vih pơ văn ‘lơ̆ng, pơm tơ lĕch đei lơ unh điên, lơ đak rơ gŏh dăh mă iŏk yoa đak lơ ƀiơ̆ ăn dôm tơ drong jang kơ măy ‘nŏh đe kla jên lơ ƀiơ̆. Sư đei lơ̆m trong jang ưh gơ̆h pơm hơ tŏ băl yoa tơ dăh pơm hơ tŏ băl 'nŏh ưh gơ̆h tưk tơ iung đei jơ hngâm bơ̆ jang, ưh đei pơ lung anih jang bơ̆ jang 'lơ̆ng kiơ̆ trong jang, yoa thoi nŏh nơ̆r pơ ma 'nâu nhôn vă tơ roi dơ̆ng ăn anih jang kơ pal set hơ len, oei tơ drong hơ met ming dăh mă ưh 'nŏh gô mơ̆ng đơ̆ng anih jang kơ pal chih pơ jing păng tơ lĕch trong jang.

Lan hăm Dơ̆ng: Tơ blơ̆