VOV4.Bahnar - Lơ pơ lei pơ la tơ̆ Tây Nguyên, mă loi ‘noh jĭ tơ ring hơ tăih hơ tŏ, tơ drong iŏk ŭnh om ưh kơ tôm sơ năm păng oei băl hơ găm oei đei hơ nơ̆ng. Tơ drong ‘nâu ưh khan lăp pơm ăn ƀơm ưh kơ ‘lơ̆ng truh tơ drong arih sa, mŭk drăm, mă oei ƀơm ưh kơ ‘lơ̆ng truh tơ drong hơ tŏk tơ iung hơ drĕch hơ drŭng. Hơ ioh ‘nao ‘lŏ đĭ ăn chă klo, chă hơ kăn, rơ neh đei dôm đe kon krĕ kroch; Kon duch, kon mih oei băl, rơ neh đĕi dôm đe hơ ioh jo jăn. Tơ̆ hơ năp tơ drong ‘nâu, ‘năr 14/4/2015, Thủ tướng teh đak hlôi tơ lĕch Tơ drong tơ chơ̆t kơ sô̆ 498/QĐ-TTg kĭ kăn tơ drong jang “ Tơ jur tơ drong iŏk ŭnh ưh kơ tôm sơ năm păng oei băl hơ găm tơ ring kon kông jăl jang 2015-2025”. Đĭ 7 sơ năm sơ năm tơ lĕch jang, mă lei iŏk yua đơ̆ng tơ drong jang ‘nâu tŏk bŏk tơ̆ kơ sô̆ tôch tŏ sĕt.

Bơ ngai drŏ kăn hrŭk ao kơ mâu teh, sŏk chô̆ hơ bôl, hơ kâu hơ kĕ hơ hrơn tŏk bŏk hơ ngŏr ƀơ̆t tơ nuh ŭnh. Tơ̆ rŏng sư pŭ kon, 1 păh ti tŭn nih nŭn. Lơ̆m nuh hĭn kŭm đei 1 ‘nu hơ ioh dang 3 sơ năm tŏk bŏk nhâm. Thim 2 ‘nu dơ̆ng tơ oei tơ̆ hơ kok hiăh hiot lơ̆k tŏk bŏk hơ nă hnam. Hnam tơ̆r ưh kơ yă kiơ, ‘năr pơ chrang klĕch dôm hlak gŏch, pơm jing pơ nhal tŏ gŏ por tŏk bŏk ƀlôk. Tơl nơ̆r kơ kuh đơ̆ng nhôn; sư ngơk lăng đang kơ ‘noh drơ̆ng kơ̆l ngŏk.  Sư ‘noh Thị Mị. Mị ưh kơ gơh nơ̆r yuăn. Chă klo đơ̆ng 14 sơ năm, dang ei đĭ đei 4 ‘nu kon. Dôm ‘măng rơ neh, Mị lăp băt pơ hoal 1 drô̆ lơ̆m pơ sŭn yua đơ̆ng klo sư chă pơm pơ gia tơ̆ mir. 6 ‘măng rơ neh, rong đei 4. Thị Mị tơ roi: “Ĭnh ưh pă ‘meh rơ neh dơ̆ng bơih. Mă lei klo ĭnh oei nŏng athei rơ neh, kơ na ĭnh rơ neh. Yua kơ ĭnh ưh kơ gơh tang găn”.

Tơ drong arih nhen Thị Mị ưh kơ sĭ hơ drô̆ tơ̆ thôn 14, xăh Cư Kbang, apŭng sơ lam Ea Súp, dêh char Dak Lak. Ea Súp đei lơ hơ drĕch hơ drŭng arih sa, bơ ngai Ê Đê, Jrai, Bahanar, M’Nông kơ tă anih; bơ ngai Yuăn, bơ ngai Mông, Thái, Tày … truh tơ iung tơ drong jang sa đơ̆ng rŏng năr teh đak rơ ngei. Yă Hoàng Thị Châm kang ƀô̆ Anih vei lăng kon pơ lei xăh Cư Kbang tơ băt: Lăp đơ̆ng blŭng sơ năm 2020 truh dang ei, thôn 14 hlôi đei 4 ‘nu iŏk ŭnh om ưh kơ tôm sơ năm. Drŏ kăn tơ̆ âu rơ neh kon mă 4,5 ‘noh lơ.

 “Oei đei tơ drong ‘noh jĭ drŏ kăn hơ năp mă ưh kơ chu năm khăm nge. Đang kơ ‘noh rơ neh lơ̆m chŭn, lơ̆m pơ sŭn mă ưh kơ năm tơ̆ hnam pơ gang xăh rơ neh. Ƀlă kơ ‘noh ưh kơ đei tơ mam sa, hơ băn ao hrŭk ăn kơ kon. Kon kơ dih rơ neh, ưh kơ đei nhen kon đe, mă lei oei nŏng kơ rơ neh.”

  Mĭnh ‘nu iŏk ŭnh hnam ưh kơ tôm sơ năm đei ƀôh blŭng sơ năm ‘nâu tơ̆ thôn 14, xăh Cư Kbang. ‘Noh jĭ Vừ Thị Thám, chă klo ƀơ̆t khei 2 sơ năm 2021, dang ei tŏk bŏk oei hơ năp tơ̆ khei mă 5. Ƀơ̆t nhôn năm truh tơ̆ hnam, mon drŏ kăn tam truh 15 sơ năm âu tŏk bŏk tơ oei tơ̆ hơ la tơm ‘long pơ ŏ kŭm hăm đe hơ ioh nger lơ̆m điên thoăi hiơ hiĕk phơ pheo. Ƀôh nhôn, muh măt bơ ngai hơ yơ kŭm ƀôh mơ lâu... Thám đĭ pơ dơh hŏk đunh kơ âu 2 sơ năm, ƀơ̆t doh ‘nao lăm 5 đĕch. Chă klo mă lei ưh kơ đei pơm hla ar iŏk ŭnh om. Đei nge lơ̆m klak hloh 5 khei oei tăm mă ‘măng hơ yơ năm tơ̆ hnam xăh vă khăm.

 “Yua kơ ưh kơ meh hŏk. ‘Nhŏng oh lơ dêh hnang kơ na ƀă ĭnh akhan pơ dơh kơ hŏk văi. Ƀă ĭnh akhan đei 2 ‘nu ‘nhŏng năm hŏk bơ̆ih, kơ na hŭt hŏk vei lăng 2 ‘nu oh ‘lơ̆p. Ĭ ăh, pơ kong đơ̆ng khei 2, ưh kơ đei năm pơm hla ar ăh.”

Mŏ Hoàng Thị Si, bơ ngai jang tơ gŭm găh kơ sô̆ kon pơ lei kơ xăh Cư Kbang tơ̆ thôn 14 tơ băt: Klo kăn A Sin đei lơ kon hloh thôn, 13 ‘nu. Kon pơ lei tơ̆ âu oei tơ chĕng lơ kon đang kơ ‘noh gô lơ mŭk drăm, kơ na lơ klo kăn đei truh 6-7 ‘nu kon. Klo kăn hơ yơ tam mă đei kon trŏ nglo ‘noh hơ drin rơ neh ding mă đei ‘mơ̆i. Lơ kon drŏ nglo sa roi ‘lơ̆ng.

“Lơ̆m tơ roi tơ băt găh tơ drong iŏk ŭnh om ưh kơ tôm sơ năm ‘noh tôch kơ mơ mat tat. Kon pơ lei găh lơ ưh kơ gơh nơ̆r yuăn, đe sư ưh kơ gơh hlôh. Ƀơ̆t mă tơ roi đe sư lăp drơ̆ng ‘ngŏk ‘ngŏk krao ‘noh hlôi, krao ‘noh băt mă lei đang ‘noh lăp lê̆ doh loh đĕch, đang kơ ‘noh đe sư ưh kơ mơ̆ng.”

Hnam đe A Lềnh oei jih plei Ea Uôn (xăh Cư Pui, apŭng Krông Bông, dêh char Dak Lak). Hnam pơm pơ bŭng kem, tơ năr man tơ blô, xă tam truh 16 mét vuông. Hnam ưh kơ đei 1 pôm tơ mam yua kiơ ‘ngoăih kơ pôm giơng mơ kek mơ kok lê̆ tơ̆ mum, tơ jê̆ ‘noh kong tơ nuh pai gŏ. Đang kơ ‘noh bơ̆n săng, tơ găk, ‘nhik păng tơ mam năm tơ̆ bri hơ tĕk hơ tŏk tơ ƀĭch, tơ păk 1 păh. Sơ năm 2013, A Lềnh chă hơ kăn ‘noh Vàng Thị Phượng. Ƀơ̆t doh Lềnh 16, oei Phượng 13 sơ năm. Sơ năm 2019, Phượng đĭ hơ năp nge mă 3 ‘noh mă tôm sơ năm năm tơ̆ Anih vei lăng kon pơ lei pơm hla ar iŏk ŭnh om păng pơm hla ar sơ năm rơ neh ăn kơ đe kon.

A Lềnh tơ roi: Sơ năm sơ̆ đei bơ ngai lơ̆m pơ lei ăn mơng 5 sao teh vă pơ tăm 1 pơ yan ƀum ƀlang, hloh 10 khei vei lăng, rô̆ tĕch đei 17 triệu hlak jên. Bre klo kăn sư iŏk 12 triệu răt rơ mo iĕ brŏk rong. Dang ei đĭ tih, tŏk bŏk kieo. Ưh kơ đei mir, ưh kơ đei chŭn, mŭk drăm lăp pôm rơ mo. Hnam 5 ‘nu sŏng sa mă lei lăp răp gô lơ̆m jên jang thuê rim năr đơ̆ng Lềnh. Pơ đĭ sơ năm ‘nâu, bơ ngai năm tơ̆ pơ lei tơm jang sa dang ei ‘noh ƀrŏk dơ̆ng tơ̆ pơ lei. Đe sư hơ nhăk ba jĭ Covid - 19 ƀrŏk kiơ̆. Xăh đei ƀôh jĭ, đei pơ vang găn vă jê̆ kơ tĕch kơ khei hloi. Tơ drong arih sa roi mơ mat tat hloh, dôm khei hloi kơ sô̆ năr Lềnh đei thuê năm choh teh, seh ‘nhĕt lăp jô̆ tơ̆ kơ̆l hơ ‘nglâu ti đĕch.

“Ƀar ‘nu ‘nâu, 1 ‘nu hŏk lăm 1, 1 ‘nu ‘nâu tŏk bŏk hŏk mâu yăo. Dang ei hnam nhôn tŏk mơ mat tat, ưh kơ đei phe sŏng. Hơ dai hăm, dang ei ‘nhŏng oh sư năm gơ̆ tơ ƀăng ‘noh 2 ‘nu klo kăn nhi kŭm năm. Pơ gê năm, drơ̆m kơ sơ̆ 6 – 7 jơ ‘noh ƀrŏk truh tơ̆ hnam. Klo kăn nhi năm ‘noh tĕch đei hloh 2 hrĕng, ƀrŏk răt đei ƀao phe sŏng dôm năr.”

 Mŏ Vương Thị Nhung, kơ dră Chi hội drŏ kăn plei Ea Uôn tơ băt: Ea Uôn đei 328 ŭnh hnam, hăm hloh 2 rơ bâu ‘nu bơ ngai. Mŭk drăm kơ kon pơ lei tơ̆ âu tôch kơ mơ mat, vă đĭ đăng ‘noh ŭnh hnam dơ nuh hin, vă jê̆ dơ nuh hin. Lơ̆m pơ lei đei truh hloh 50 kăp klo kăn oei băl ƀơ̆t tam mă tôm sơ năm iŏk ŭnh om. Lơ̆m sơ năm 2021 âu kŭm hlôi đei 2 kăp iŏk ŭnh om ưh kơ tôm sơ năm. Vă đĭ đăng dôm klo kăn tơ̆ âu tă kơ đei đơ̆ng 4 ‘nu kon tơ̆ kơ pal ngăl. Đĭ dơ nuh ‘noh rơ neh lơ, rơ neh lơ ‘noh sa roi dơ nuh dơ̆ng.

“Ƀơ̆t lăp ĭnh năm tơ roi tơ băt, akhan kơ hơ kăn năm tăh vŏng dăh mă yua tơ mam tang găn rơ neh. Lơ bơ ngai klo sư oei hil pơ đĭ kơ ĭnh hloi.”

Phŏ GS.TS Buôn Krông Tuyết Nhung, phŏ Kơ dră Anih jang Khoa học Xã hội păng Nhân văn Hnam trưng Đại Học Tây Nguyên tŏk bŏk hơ dai hăm dôm bơ ngai jang tơ chĕng hơ len tơ drong jang khoa hŏk găh tơ drong iŏk ŭnh om ưh kơ tôm sơ năm păng oei băl hơ găm, akhan:

   “Dôm bơ ngai năm tơ roi tơ băt Luơ̆t iŏk ŭnh om păng hnam dơ nŏ găh lơ ‘noh kang ƀô̆ bơ ngai Yuăn. Oei bơ ngai kon kông lơ̆m kơ dih kon pơ lei ‘noh tôch kơ tŏ sĕt. Tơ̆ âu pơm đei tơ drong ưh kơ hlôh băl lơ̆m tơ drong tơ roi tơ băt, thoi noh ‘noh kon pơ lei pơm liơ gơh hlôh. Tơ drong ‘noh jĭ bơ̆n athei hơ len lăng đei tơ drong yan âu, tơ pă sư oei đei dôm yơ pơ tih pơ hrĕng? Vă đơ̆ng noh băt hơ dăh tơ drong tơm pơm ăn đơ̆ng sư ‘noh kiơ? Bơ̆n athei hơ tŏk ‘lơ̆ng đon hlôh vao hăm tơ drong hơ tok loi dơ̆ng hơ năp jang đơ̆ng pơ tho pơ hrăm, tơ roi tơ băt. Mă ƀar dơ̆ng ‘noh jĭ ăn bơ ngai hŏk hơ gei bơ ngai kon kông lơ̆m tơ drong jang pơ tho pơ hrăm kơ tơ ring. Bơ ngai chih hơ met pơ jing tơ drong jang tơ lĕch trong jang ‘noh athei bơ ngai hlôh vao găh joh ayŏ kon kông, găh tơ drong joăt oei sa. Lơ̆m noh athei lăng truh tơ drong jang hơ dai đơ̆ng dôm bơ ngai jang khoa hŏk mă đe sư hlôh găh tơ drong hơ gei đơ̆ng kon kông tơ pă hăm dôm bơ ngai pơ tho pơ hrăm vă pơ jing hla ar mă lăp hăm rim tơ ring.”

Mĭnh tơ drong yan âu ‘noh jĭ khŭl kơ dră rim xăh, apŭng tơ̆ Dak Lak tam mă sek phak 1 ‘nu bơ ngai iŏk ŭnh om ư̆h kơ tôm sơ năm hơ yơ đei ƀôh tơ̆ tơ ring kiơ̆ tơ drong tơ chơ̆t 110, ‘năr 24 khei 9 sơ năm 2013 đơ̆ng Khŭl kơ dră teh đak. Đe sư pơm ‘mơng ding truh bơ ngai mĕ tôm sơ năm pơm hla ar iŏk ŭnh om. Kơ lih tơ drong ‘nâu hlôi pơm dơ̆ng lơ bơ ngai mĕ nhen Thị Mị, đơ̆ng hrôih truh kơ măng hơ ngŏr ƀơ̆t tơ nuh pai gŏ, tơ̆ rŏng pŭ kon, ti tŭn nih nŭn. Vơ vơch nơ̆r pơ lung tôch sơ ngon.

VOV Tây Nguyên

Thuem: Tơ blơ̆