Bêl pr’ắt tr’mông dzợ bấc rau ta bhúch cắh cậ kiêng pa liêm pa crêê pr’ắt tr’mông, manuýh M’Nông ta luôn chêếc nhăn v’vặ tơợ apêê ađhi a noo bhúh xoọng, cắh cậ âng apêê pr’zớc. Apêê đoo buôn ha roo, vặ zên, công vêy cơnh cậ nắc vặ bh’năn băn cơnh t’rí, c’roóc, a óc. Cr’chăl đoọng vặ nắc tơợ 3 tước 5 c’moo, vêy cơnh cậ đanh lấh mơ. Bêl vặ ha roo nắc apêê đoo gr’hoót chroót lâng a óc ha dang t’ngay c’xêê vặ doọ đanh, chroót lâng t’rí ha dang đanh c’moo. Vêy cơnh cậ ha dang vặ bấc lấh mơ cóh cr’chăl đanh đươnh nắc cóh ha y chroo chroót lâng chiing, lâng zợ. Lâng rau chr’nắp bấc cơnh đêếc, nắc tước bêl pay nợ, manuýh đoọng vặ bhrợ têng đợ rau j’niêng cr’bưn nhăn pay pa chô nợ chr’nắp pa bhlâng.

Công cơnh bấc apêê acoon cóh zr’lụ Trường Sơn – Tây Nguyên, n’đhơ đhơ đoo bhiệc bhan ga mắc n’đoo, ma nứih Raglai công c’đhâng x’nur.

Cơnh đêếc t’ngay đâu đha nuôr lướt lâng cu tước lum lêy râu liêm pr’hay âng vel Văn hóa Lũng Cẩm Trên âng đha nuôr Mông ớ. Nâu đoo nắc muy vel k’tứi ặt đhị chr’val Sủng Là, âng chr’hoong Đồng Văn, tỉnh Hà Giang.

Acoon cóh Dao nắc mưy ooy 8 acoon cóh vêy đợ ma nứih bấc bhlâng cóh tỉnh Thái Nguyên. Đh’rứah lâng zâp acoon cóh đhi noo cóh vel đông, manứih Dao Lô Gang cóh chr’val Hợp Tiến, chr’hoong Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên, nắc ơy lâng xoọc zư lêy liêm choom đợ pr’hoọm văn hoá liêm chr’nắp ooy pr’ắt tr’mung lâng dưr váih nắc bha lâng ooy không gian zư lêy lâng padưr chr’nắp văn hoá acoon cóh âng đay.

Tước lâng đha nuôr Xơ Đăng cóh Tây Nguyên, râu liêm pr’hay bhlâng cơnh lâng t’mooi cắh choom ha vil nắc đoo đhr’nong Rông ga mắc, ặt đhị m’pâng âng zấp vel. Cắh muy liêm pr’hay cóh pr’đhang, Rông dzợ nắc đhị chr’ănps ma bhuy âng vel bhươl Xơ Đăng. Rông âng đha nuôr apêê c’bhúh acoon cóh Tây Nguyên moon pa zum lâng âng ma nứih Xơ Đăng moon la lay, bơơn lêy muy c’léh văn hóa liêm pr’hay la lay âng đhăm k’tiếc n’nâu.

Cóh apêê acoon c’lâng trúih a ral coong chăng. Đồng Văn, Mèo Vạc âng tỉnh Hà Giang, t’mooi ta luôn bơơn t’đang t’pấh tu râu liêm pr’hay âng crâng ca coong. Cắh muy cơnh đêếc, apêê đoo dzợ lêy liêm pr’hay tu râu liêm la lay âng apêê vel bhươl đha nuôr apêê acoon cóh đơơng âng pr’đhang chóh bhrợ đong la lay. Cóh đêếc nắc đợ đhr’nong đong z’đêr m’poọ k’tiếc âng đha nuôr Mông. Apêê đhr’nong đong zêng vêy pr’hoọm bhrộ âng k’tiếc, dưr n’léh bhlưa apeê g’roong đhêl pr’hoọm bhr’lúuc bhrợ t’váih ta la tranh chríh, bhrợ ha zấp ngai bêl tước đâu công kiêng pa đhêy đoọng mọong lêy.

Gốm Bàu Trúc đoọng ha pêê bơơn năl ooy muy râu mốp máp, mốp máp pa tơợ x’rắ, cóh pr’hoọm óih n’jăng bóh bơr pêê đhị dzợ cắh liêm… N’đhơ cơnh đêếc nắc râu mốp máp cóh nguôi n’nắc nắc k’độ đớc cóh cr’loọng nắc râu liêm pr’hay la lơớp, bhrợ ha ngai âi lấh chắp kiêng gốm Bàu Trúc nắc ặt chắp kiêng hơớ…

Acoon cóh Mường nắc muy cóh bấc c’bhúh acoon cóh dzợ ặt bơơn zư đớc râu c’léh văn hóa ty đanh liêm chr’nắp. Muy cóh bấc c’léh văn hóa nắc đoo nghệ thuật hát Đúm cắh cậ hát giao duyên. Hát Đúm nắc sinh hoạt văn hóa tinh thần liêm chr’nắp âng ma nứih Mường choom năl nắc muy bh’rợ “bha bhụ ặt đoọng hát”. Hát Đúm nắc đoo hát pa choom lâng boóp vêy tơợ đanh a hay. Hát Đúm choom dưr váih cóh xay xơ, moọt đong t’mêê, t’ngay bhiệc bhan,...

Pazêng rau pr’hát chr’nắp pr’hay, đh’rưah lâng tr’coọ xa nul xay p’căh ghít rau j’niêng âng crâng k’coong nắc rau tr’haanh ooy rau chr’nắp pr’hay coh văn hoá âng manuyh Khơ Mú

Manứih Ê Đê pa bhlâng chắp lêy chữ tín lâng râu gr’hoót moon, lấh mơ nắc gr’hoót moon lâng zâp a’bhô dang lâng tô bhúh. Ơy gr’hoót moon ha dợ cắh choom bơơn bhrợ, manứih Ê Đê nắc bhrợ bhiệc bhuốih đoọng hay k’noọ moon râu âng đay gr’hoót lâng lêy bhrợ bêl mưy t’ngay c’xêê liêm gít lơơng. J’niêng cr’bưn nâu bơơn ta moon nắc bhiệc bhuốih nhắc vòng đồng cắh cậ pa tơơi t’ngay gr’hoót moon.