Ti kdrŭn ksĭ kan La Gi, čar Lâm Đồng, dŭm boh hô̆ trah mă kan wĭt leh dŭm hruê hiu trah mă kan ti êa ksĭ. Kan, hdang dưi ba kơ hang, bi mklă leh anăn ba kơ dŭm anôk hrui blei, mkra mjing. Hŏng mnuih trah mă kan, grăp gưl hiu trah mă kan amâo djŏ knŏng jưh knang kơ yan adiê, anôk trah mă kan ƀiădah lŏ jing klei tĭng mkă ênoh bi liê êa pui, mnuih mă bruă leh anăn kriê pioh mnơ̆ng dhơ̆ng. Êbeh 40 thŭn siă suôr hŏng bruă trah mă kan, Bạch Long, ti alŭ Bình Tân 4, ƀuôn hgŭm La Gi, brei thâo kdrăp trah mă kan ƀrư̆ hruê ƀrư̆ mrâo mrang, klei tŭ dưn ba yua dưi mkra mđĭ, ƀiădah ênoh bi liê êa pui ăt jing klei kpĭ hŏng phung pô hô̆ trah mă kan.

“Bruă trah yao ară anei mrâo mrang hĭn kơ êlâo, mơ̆ng masin truh kơ kdrăp duah kan. Dlăng kluôm, êa ksĭ thŭn anei tŭ dưn hĭn dŭm thŭn êlâo, knŏng ênoh bi liê adôk yuôm kyua ênoh êa pui đĭ. Khă snăn, thŭn anei êa ksĭ djŏ yan, phung trah yao ngă bruă găl ênưih".

Mơ̆ng akŏ thŭn truh kơ ară anei, Lâm Đồng ba yua êbeh 195.000 ton kan hdang, đĭ 4.2% mkă hŏng wưng anei thŭn dih. Kluôm čar mâo 5 kdrŭn kan dôk ngă bruă, hŏng 35 anôk bruă, anôk bruă duh mkra hrui blei, mkra mjing kan hdang. Knŏng gưl III, hnơ̆ng mkra mjing mâo êbeh 13.100 ton. Khă snăn, klei bi hgŭm plah wah bruă hiu trah mă, hrui blei leh anăn mkra mjing ka hrăm mbĭt, phŭn mkăp mnơ̆ng ba čhĭ kơ ala tač êngao kƀah hơĭt kjăp. Klei anei čiăng mkŏ wĭt hdră mkra mjing, mđĭ ktang bruă tui duah phŭn agha, mkra mjing êlam čiăng mđĭ ênoh kan hdang leh anăn mđĭ kyar bruă kan hdang hơĭt kjăp.

Amâo djŏ knŏng mâo bruă kan hdang, hŏng hlăm brô 192 km hang ksĭ, Lâm Đồng lŏ mâo klei găl mđĭ kyar bruă hiu čhưn ênguê, mnia mblei leh anăn bruă nah tluôn. Hlăm anăn, Phú Quý kbưi hŏng lăn hang hlăm brô 120 km, ênhă êbeh 17 km², ênoh mnuih êbeh 30.000 čô, mâo klei găl prŏng kơ bruă duh mkra kan hdang leh anăn hiu čhưn ênguê plao ksĭ. Khădah dŭm bruă duh mkra, hiu čhưn ênguê mâo lu klei bi mlih jăk, anôk bruă nah gŭ leh anăn ai dưi duh bi liê ăt ka djăp klei čiăng mđĭ kyar. Lê Hồng Lợi, Khua knơ̆ng bruă sang čư̆ êa wăl krah Phú Quý, bi mklă:

“Bruă duh mkra êa ksĭ lŏ dơ̆ng jing kmeh gơ̆ng, hnơ̆ng mâo mnơ̆ng hlăm êa đĭ, bruă hiu čhưn ênguê đĭ kyar ktang, ƀrư̆ ƀrư̆ bi mklă klei jăk siam mơ̆ng Phú Quý hŏng phung tuê hiu čhưn ênguê. Ƀiădah, mbĭt hŏng dŭm boh tŭ dưn dưi mâo, anôk bruă nah gŭ ka hluê ngă djŏ hŏng klei čiăng mđĭ kyar mơ̆ng alŭ wăl, hlăk êjai ai dưi duh bi liê adôk kƀah. Boh nik, anôk bruă hiu čhưn ênguê, êlan klông leh anăn hdră mkăp êa doh adôk kƀah leh anăn êdu awăt”.

Dŭm klei dleh dlan ti Phú Quý brei ƀuh, mđĭ kyar bruă duh mkra êa ksĭ amâo djŏ knŏng mđĭ hnơ̆ng hrui mă mnơ̆ng hlăm êa amâo dah iêo jak tuê hiu čhưn, ƀiădah lŏ mđĭ hnơ̆ng tŭ jăk hdră bruă, bi leh anôk bruă nah gŭ leh anăn mđĭ klei bi hgŭm plah wah dŭm bruă. Hlăm anăn, bruă hiu čhưn ênguê plao ksĭ brei mguôp hŏng dhar kreh ƀuôn trah yao, mnơ̆ng ƀơ̆ng huă hlăm êa ksĭ, mdei msăn leh anăn răng mgang wăl hdĭp mda. Boh nik, leh bi mŭt mbĭt, klei bi hgŭm plah wah êa ksĭ leh anăn krĭng čư̆ čhiăng lŏ pŏk klei găl mđĭ kyar dŭm mta mnơ̆ng dhơ̆ng hiu čhưn ênguê lu jơr, ba yua klei găl wăl anôk leh anăn yan adiê grăp krĭng.

Ti Wăl anôk hiu čhưn ênguê Bàu Trắng U&ME, să Hòa Thắng, grăp hruê mâo mơ̆ng 3.000 truh 4.000 gưl tuê hriê čhưn dlăng, mă rup leh anăn lông hlăp dŭm klei hlăp lêñ ti krĭng čư̆ čuah kô̆ prŏng êbeh 2 ha. Hlue si anôk bruă, mơ̆ng leh bi mŭt čar, ênoh tuê đĭ hlăm brô 15–20%. Anôk bruă dôk čŏng bi hgŭm hŏng dŭm anôk bruă hiu čhưn ênguê čiăng mkŏ mjing dŭm hdră hiu čhưn ênguê mkŏ krĭng êa ksĭ hŏng Đà Lạt. Nguyễn Văn Hùng, Khua gĭt gai Wăl anôk hiu čhưn ênguê Bàu Trắng U&ME, brei thâo:

Mơ̆ng leh bi mŭt čar truh kơ ară anei, mâo klei bi mguôp plah wah dliê, êa ksĭ leh anăn čư̆ čhiăng mjing leh klei găl prŏng êdi čiăng bi mguôp, mđĭ kyar dŭm bruă hiu čhưn ênguê hlăm čar. Klei năng mjêč hĭn jing mkŏ êlan klông găl ênưih, đru kơ phung tuê ênưih dŭ mdiăng mơ̆ng êa ksĭ nao ti krĭng lăn mnga êa mak Đà Lạt leh anăn mklăk wĭt. Hŏng phung duh mkra, hmei dôk mtrŭt mđĭ klei bi mguôp hŏng dŭm anôk bruă hiu čhưn ênguê, boh nik jing dŭm knơ̆ng bruă atăt tuê hiu čhưn, čiăng mkŏ mjing dŭm hdră, mnơ̆ng dhơ̆ng leh anăn hdră mtrŭn jăk găl găn êrô mơ̆ng Đà Lạt truh kơ êa ksĭ".

Mơ̆ng boh sĭt Bàu Trắng, bi hgŭm êa ksĭ - krĭng čư̆ čhiăng amâo djŏ knŏng pŏk mlar hdră hiu čhưn ênguê ƀiădah lŏ mtrŭt mđĭ dŭm bruă dôk jưh, mnơ̆ng ƀơ̆ng huă, mnia mblei leh anăn bruă nah tluôn. Mđĭ lar kluôm dŭm klei găl, 9 mlan thŭn 2026, Lâm Đồng drông giăm 18.5 êklăk gưl čô tuê, đĭ êbeh 19% mkă hŏng wưng anei thŭn dih; hnư hrui wĭt bruă hiu čhưn ênguê mâo êbeh 51.200 êklai prăk. Hồ Văn Mười, Khua hlăm bruă Đảng gưl dlông, Khua bruă sang čư̆ êa čar Lâm Đồng, brei thâo, čiăng mđĭ lar hĭn dŭm klei găl, čar Lâm Đồng bi mklă srăng mkŏ mjing wăl đĭ kyar hluê hdră bi hgŭm, bi mguôp plah wah dŭm krĭng, bi lu jơr mnơ̆ng dhơ̆ng leh anăn mđĭ hnơ̆ng tŭ jăk bruă mkăp.

"Bruă hiu čhưn ênguê jing bruă yuôm bhăn êdi hŏng Lâm Đồng. Drei mâo klei găl kơ krĭng lăn dap kngư, čư̆ leh anăn êa ksĭ, hŏng klei găl yan adiê, yan adiê jăk êdi. Mơ̆ng dŭm klei găl anăn, hmei bi mklă hnơ̆ng trah dlăng đĭ kyar wưng sui, mkŏ wĭt wăl đĭ kyar hluê hdră bi mguôp, bi hgŭm leh anăn hrăm mbĭt; mđĭ lar jih klei găl, klei jăk mơ̆ng grăp krĭng, grăp alŭ wăl, mjing boh kdrŭt iêô jak klei duh bi liê, iêô mkrum ai dưi leh anăn mtrŭt mđĭ kyar pral, hơĭt kjăp".

Čiăng mđĭ kyar bruă duh mkra êa ksĭ lu dhar bruă, mtah leh anăn hơĭt kjăp, Lâm Đồng dôk lŏ dơ̆ng ruh mgaih anôk kpăk hlăm bruă mkŏ mkra, iêo jak klei duh bi liê, mđĭ klei bi hgŭm dhar bruă. Bruă kan hdang dưi mđĭ ênoh yuôm, hiu čhưn ênguê leh anăn bruă nah tluôn đĭ kyar mguôp hŏng klei găl êa ksĭ - dliê - krĭng čư̆ čhiăng, bruă duh mkra êa ksĭ srăng jing boh kdrŭt đĭ kyar, mjing hdră duh ƀơ̆ng hơĭt kjăp, mđĭ klei hdĭp mnuih ƀuôn sang ktuê hang ksĭ, plao ksĭ leh anăn đru krơ̆ng kjăp klei dưi kiă kriê êa ksĭ plao ksĭ mơ̆ng Ala čar.