Đhị nền đh’riêng xa nưl dưr chr’va xưl pazưm âng âm 3 nắc nhịp chiing, kèn bầu lâng xa nưl cha gâr, pr’múa Arya chr’nắp ty, pr’múa pa bhlâng liêm pr’hay lâng chr’nắp âng đhanuôr acoon cóh Chu Ru bêl ahay nắc cớ bơơn pa dưr đhị crâng k’coong Tây Nguyên. Pr’múa nâu nắc bơơn nghệ nhân Touneh Ma Bio, cóh vel Diom A, chr’val Lạc Xuân, chr’hoong Đơn Dương, tỉnh Lâm Đồng t’bhlâng zư pa dưr ooy bấc c’moo hanua:

Đợ bha nọ văn hoá ty chr’nắp âng đhanuôr k’coong ch’ngai tỉnh Quảng Ngãi liêm bấc bhlâng. Đợ pr’hát Ta lêu, Kachoi pr’hay ha ngur âng manứih Hrê, đợ xa nưl pr’hay âng n’jưl Kađác, kèn Amáp âng manứih Cor, xa nưl chiing r’rộ r’răm cóh crâng k’coong cắh cậ đợ pr’múa pr’hay chr’nắp âng đhanuôr Ka Dong... xoọc bơơn đợ đhanuôr cóh đâu zư pa dưr đợc liêm chr’nắp.

Đha nuôr lâng pr’zơc da dêr! Chiing goong ta luôn k’đhơợng chr’năp coh pr’ăt tr’mông âng đha nuôr Thổ. Z’lâh căh năl mơ zr’năh k’đhap tươc nâu câi, đha nuôr Thổ công dzợ bơơn zư đơc xa nul chiing goong coh pr’ăt tr’mông; Chroi đoọng t’bâc ơl ha pr’hoọm văn hóa ty đanh âng acoon ma nưih Việt Nam.

Vel Tam Thái, chr’val Hoá Thượng, chr’hoong Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên nắc đhị k’rong pazưm bấc đhanuôr acoon cóh Ngái. Đhanuôr Ngái bhrợ pa dưr vel bhươl ắt pazưm đh’rứah đhị dzung da ding Cái lâng da diding Hột k’noọ 100 c’moo đâu. Ooy đợ c’moo tơợp thế kỷ 20, tu pr’đơợ tr’mung zr’nắh k’đhạp, 4 tô bhúh manứih Ngái nắc Trần, Thẩm, Diệp lâng Lâm cóh Hà Cối, tỉnh Quảng Ninh chô chấc lêy ắt đhị k’tiếc t’mêê. Chô tước zr’lụ Thái Nguyên, lêy plêệng k’tiếc liêm buôn nắc apêê chô ặt bhrợ cha pa tơợ đêếc tước đâu. Lướt zi lấh bấc râu tr’xăl tr’lục văn hoá âng manứih Ngái nắc bơơn đhanuôr năl ghít râu tr’xăl đoọng liêm glặp lâng c’lâng pa dưr pa xớc âng xã hội, ooy đâu vêy j’niêng cr’bưn xay xơ acoon manứih.

Cơnh lâng bh’rợ zư đơc, pa dưr bh’rợ taanh ih n’đooh a dooh, pân đil Dao Tiền coh vel Nà Chắn, chr’val Hoa Thám, chr’hoong Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng âi vêy p’xoọng râu pa chô lâng chroi đoọng z’zăng choom ooy bh’rợ zư đơc c’leh văn hóa acoon coh coh vel đong.

Đha nuôr lâng pr’zơc da dêr! Apêê bhiêc bhan hóa trang bơơn bhrợ têng coh bâc k’tiêc k’ruung coh bha lang k’tiêc lâng bơơn lêy năc t’ngay bhiêc bhang a măc âng muy k’tiêc k’ruung căh cậ muy vel đong. Đhị Việt Nam, đha nuôr Lô Lô công vêy muy t’ngay bhiêc bhan hóa trang la lay âng đay ta bhrợ moot t’ngay 14/7 âm lịch zâp c’moo. Nâu đoo năc t’ngay apêê tô gộ âng ma nưih Lô Lô bhrợ têng bhuôih a bhô dang, chăp hơnh ma nưih âi bhrợ t’vaih tô gộ đay.

Cóh đhanuôr zâp acoon cóh chr’hoong Mèo Vạc, tỉnh Hà Giang, manứih Gíay ắt pazưm lấh mơ nắc cóh vel Tát Ngà, chr’val Tát Ngà. Đợ râu liêm chr’nắp đắh pa dưr pa xớc pr’ắt tr’mung nắc ơy zúp đhanuôr ting bhr’dzang pa dưr pa xớc pr’ắt tr’mung k’bhộ ngăn. Đh’rứah lâng nâu, pr’ắt tr’mung tinh thần cung ting t’ngay ting pa dưr. Lâng manứih Gíay cóh Tát Ngà, pr’múa cha gâr cắh cậ ta moon Lồng trống, nắc ơy xay bhrợ p’cắh pr’ắt tr’mung, pr’hoọm chr’nắp văn hoá âng đhanuôr cóh đâu.

Manuyh Dao pac bơr cơnh p’rá, bhr’ươl p’rá Miền lâng bhr’ươl p’rá Mùn. Muy coh pazêng rau đơ chr’năp âng manuyh Dao tơợ p’rá Mùn (năc choom xay moon tước manuyh Dao quần bhoóc, Dao a doó dal, Dao tuyển, Dao thanh y…) năc đhị bh’rợ cấp sắc, bh’rợ bhuôih âng pr’loỌng đong vêy n’leh âng muy cha năc manuyh vêy ta pa chăm, đươi k’bhêy vêy t’ghê- năc dợ ng’đơc năc Ka đong. Nâu đoo năc manuyh ma bhuy vêy manuyh Dao đươi p’rá Mùn chăp pa bhlâng. N’leh manuyh n’nâu vêy ta bi cơnh n’leh vaih âng abhô dang ting chroi c’rơ ooy rau liêm choom, rau căh liêm choom âng bh’rợ bhuôih.

Đhanuôr lâng pr’zợc nha nhêr! Ting cơnh j’niêng cr’bưn manứih Thái buôn ắt cóh đông đh’rơơng. Ooy zâp đông đh’rơơng nâu nắc vêy 2 đhị ta pêếh óih, lấh mơ đoọng buôn zêệ cha cha, ta pêếh óih nắc dzợ vêy ooy cr’noọ âng zâp acoon cóh Thái Tây Bắc.

N’niên lâng dưr pậ banh coh chr’hoong Krông Năng, tỉnh Đắk Lắk năc a noo Nông Văn Tân vel đong coh tỉnh Cao Bằng. Zr’lụ anoo ăt mamông công bâc manuyh mr’đoo vel đong tước bhrợ cha, tu cơnh đêêc, tơợ dzợ k’tứi tước bêl pậ banh anoo dzợ bơơn xơợng pr’hát then, xa nul n’jưl tính âng vel đong. Kiêng xơợng pr’hát Then, xa nul tính, anoo ơy bhrợ t’vaih câu lạc bộ n’jưl tính, hát then đoọng zư lêy lâng pa dưr pr’hát, xa nul ty đanh âng acoon coh đay đhị vel đong t’mêê.