Acoon coh Khơmú năc muy coh bâc c’bhuh đha nuôr acoon coh ăt ma mông đanh đh’rưah lâng lâh 20 c’bhuh đhi noo acoon coh đhị k’tiêc Lai Châu. N’đhơ cơnh đêêc đợ đha nuôr năc hăt, ma mông da dooc lâng văn hóa ăt zâng bâc râu cr’đơơng âng ma nưih Thái n’đhang pr’ăt tr’mông văn hóa âng ma nưih Khơmú công năc muy c’bhuh liêm pr’hay choom bơơn ha âu đơc lâng pa dưr. Coh đêêc năc choom xay moon tươc bhr’ươr pr’hat pr’múa coh văn hóa âng đha nuôr Khơmú đhị vel Thẩm Phé, chr’val Mường Kim, chr’hoong Than Uyên.

Lalăm ahay, đhr’năng bơơn k’diic, pay k’điêl tơợ p’niên k’tứi lâng tr’pay lâng ma nuyh coh k’bhuh xoọng đhị apêê chr’val da ding ca coong, đhanuôr acoon coh dưr vaih bấc k’rơ đhị tỉnh Lào Cai. Đhr’năng nâu ting cr’đơơng tước vaih đhr’năng đha rựt đha răh zr’năh k’đhap, cr’ay cr’naanh lâng apêê đhr’năng lơơng coh pr’ặt tr’mông đhanuôr. Tu cơnh đêêc, bấc c’moo hay, tỉnh Lào Cai ơy vêy bấc c’rơ pa zay coh bh’rợ xay moon, t’pâh, t’bhlầng k’chụt lơi đhr’năng nâu.

Adin nắc ma nuyh Tà Ôi đơc Zèng, nắc pr’đươi chr’năp bhlầng coh pr’ặt tr’mông, j’niêng cr’bưn âng đhanuôr Tà Ôi. Zèng nắc muy pr’đươi căh choom căh vêy coh bh’rợ tín ngường, thờ bhuôih, pr’đươi âng aconh căn đong n’đil đoọng coon n’đil bêl pay k’diic căh cợ cher đoọng hapêê t’cooh t’ha vêy c’rơ g’lêêh lâng vel bhươl. Tu cơnh đêêc, bhuôih Zèng nắc j’niêng chr’năp bhlầng âng đhanuôr Tà Ôi đhị chr’hoong A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế.

Nghệ nhân Nhân dân Phạm Văn Sự coh chr’val Ba Vinh, chr’hoong da ding ca coong Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi c’moo đâu 82 c’moo âi n’đhang âi vêy tươc 69 c’moo ăt ma mông lâng tr’coó xa nul acoon coh Hre. Ăt đhị ruuh c’moo tơợ a hay hăt ngai mă tươc, nghệ nhân Nhân dân Phạm Văn Sự công dzợ zâp t’ngay p’zay lâng xa nul n’jưl âng acoon coh đay. Công năc tu chăp kiêng tr’coó xa nul, năc coh đong t’cooh dôông bâc râu tr’coó xa nul bhrợ tơợ cr’đêê ra dzul. Cơnh lâng t’cooh Sự, tr’coó xa nul Hre cơnh năc đợ pr’zơc liêm ta nih ting a đoo toot lang.

Moót c’moo t’mêê, đhanuôr Mông nắc buôn bhrợ bhiệc bhan bhuốih cáih a’bhô dang. J’niêng bh’rợ nâu bơơn đhanuôr bhrợ bêl pr’loọng đông lưm đợ râu bhiệc cắh pr’đoọng, lưm cắh liêm crêê ooy đắh bhrợ cha, b’băn đoọng zước đắh a’bhô dang lêy chô zooi zúp pr’loọng đông ma mung k’rơ, bh’năn p’rơơi, chr’nóh chr’bêết ting pa dưr pa xớc liêm bấc lấh mơ.

Xa nul cha gâr, a chiing lâng xa nul tính tầu chr’va coh prang vel bhươl Mường So, chr’hoong Phong Thổ, tỉnh Lai Châu xooc k’tá loom ma nưih đh’rưah lâng plêêng k’tiêc moot ha pruôt. Đợ c’mâr Thái coh xa nâp âng đay pa căh đhang xá liêm dr’dơơn, bêệ n’đooh nhung tăm l’boot pa căh pr’dưr pr’dzoọng liêm cra đhị apêê điệu pr’hay bhrợ ha pêê lêy k’đhap dưr chô.

Đhơ t’cooh đhur, ha dợ t’cooh vel Hồ Sĩ Thi, manuyh Cơ Tu, ặt đhị vel Hương Sơn, chr’hoong Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế dzợ pa zay bhrợ têng, chroi k’rong pa dưr vel đong ting ca van ca bhộ lâh mơ. T’cooh Thi dzợ ta luôn xay moon, t’pâh đhanuôr pa dưr pr’ặt tr’mông t’mêê, lơi j’niêng cr’bưn căh ta nih liêm. Đươi cơnh đêêc, t’cooh Thi ta luôn bơơn đhanuôr coh vel bhươl chăp nhêr, tin đươi.

Đhanuôr Mông ặt ma mông k’rong đhị da ding ca coong âng apêê tỉnh Hà Giang, Tuyên Quang, Yên Bái, Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Cao Bằng lâng bấc tỉnh Tây Nguyên. Cơnh lâng đhanuôr Mông, coon manuyh tơợ tơợp pr’ang tước bêl ting abhô dang nắc z’lâh bấc j’niêng cr’bưn, coh đếêc vêy j’niêng đớc đh’nơc coon p’niên bêl tơợp pr’ang. Bhiệc bhan đớc đh’nớc âng ma nuyh Mông nắc pa căh cr’noọ pr’chăp lâng văn hoá ty đanh âng đhanuôr, đh’rưah nắc cung rau đoọng năl đh’nớc manuyh nâu, ma nuyh tôh lâng buôn đoọng đớc bêl tr’lưm coh pr’ặt tr’mông coh ha y âng p’niên. Tu cơnh đêêc nắc j’niêng đớc đh’nớc đoọng ha p’niên k’tứi nắc đơơng chr’năp ga mắc bhlầng.

Đhr’năng p’niên đơơh pay k’diic k’điêl lâng tr’pay diic điêl coh bhuh xoọng ơy lâng xoọc đơc lơi bâc râu căh liêm choom ha bâc pr’loọng đong, năc muy coh pazêng râu tu bhrợ pa xiêr râu liêm choom âng dân số, dưr vaih râu bhrợ t’vaih zr’năh k’đhap lâng bh’rợ pa dưr pr’ăt tr’mông. Xang 5 c’moo xay bhrợ cơnh Quyết định số 498 âng Thủ tướng Chính phủ xay bhrợ Đề án: Pa xiêr đhr’năng p’niên đơơh pay k’diic k’điêl lâng tr’pay diic điêl coh bhuh xoọng coh zr’lụ đhanuôr acoon coh cr’chăl c’moo 2015- 2025, đhr’năng p’niên đơơh pay k’diic k’điêl coh đhanuôr acoon coh vêy đhr’năng u xiêr. Đhị pazêng vel đong zr’lụ đhanuôr acoon coh, pazêng xa nay crêê tươc ooy bh’rợ p’too pa choom xa nay giới tính, c’năl xa nay pháp luật năc vêy ta đơc ooy xa nay bh’rợ giảng dạy, bh’rợ tr’nêng ngoại khoá coh trường học, năc ting t’ngay tr’xăl c’năl âng k’coon ta đhi manuyh acoon coh da ding k’coong.

Đhị Mường Lò, tỉnh Yên Bái, đhị ta lêy nắc vel bhươl âng manứih Thái tăm miền Tây Bắc, bhiệc pa choom đợ văn hoá chr’nắp liêm âng acoon cóh cắh nặc mưy bơơn zâp lang apêê lướt l’lăm t’bhlâng bhrợ têng, nắc cr’chăl đâu dzợ t’moót lêy pa choom ooy zâp trường học liêm choom. Tơợ đâu, cắh nặc mưy pa choom pa dưr mưy lang vêy cr’noọ zư lêy đợ chr’nắp văn hoá âng acoon cóh đay.