Tr’bơơn tr’pay tợơ p’niên k’tứi lâng tr’pay lâng ma nuyh coh k’bhuh xoọng ơy ặt vaih tợơ lang a hay coh zr’lụ đhanuôr acoon coh, căh choom lơi lưch coh cr’chăl ếp. Đhị bấc vel bhươl da ding ca coong, zr’lụ ch’ngai bha dăh coh prang k’tiếc k’ruung, đhr’năng tr’bơơn tr’pay dzợ dưr vaih ơy bhrợ căh liêm tước pr’ặt tr’mông âng đhanuôr, dưr vaih đha rựt đha răh zr’năh k’đhap lâng pazêng căh liêm cơnh lơơng coh pr’ặt tr’mông pr’loọng đong.

K’noọ 70 c’moo, t’cooh Ly Lao Vu, ma nưih Mông coh vel Háng Dù, chr’val bản Phố, chr’hoong Bắc Hà, tỉnh Lào Cai công dzợ zâp t’ngay p’zay zư đơc apêê bhr’ươr pr’hat âng acoon coh đay, đơơng âng c’leh coh ting cr’liêng pr’hat, pa choom đoọng ha lang p’niên.

C’xêê 10 âm lịch, bêl apêê đha nân ruộng chuôr dưr bhưưng ang pr’hoọm ha roo đoọm công năc bêl ma nưih Tày coh chr’hoong da ding ca coong Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh r’rộ r’răm ha Đhr’niêng cha ha roo t’mêê cơnh lâng chr’năp năc chăp hơnh plêêng k’tiêc, a bhô dang, abhuy a lụ âi zư lêy đoọng hân noo choor châc, zâp đong ca bhố ngăn. Đha nuôr lâng pr’zơc đh’rưah lâng PV Vũ Miền, chơơc lêy năl c’leh liêm pr’hay âng Đhr’niêng cha ha roo t’mêê âng ma nưih Tày coh Bình Liêu.

11 cha nắc c’mor ma nuyh Dao ặt đhị vel Nặm Dất, chr’val Tân Sơn, chr’hoong Chợ Mới, tỉnh Bắc Kạn ơy bhrợ t’vaih cr’nọo bh’rợ Hợp tác xã, bhrợ pa dưr pazêng pr’đươi vêy coh vel đong vaih nắc hàng hoá đoọng đh’rưah z’lâh đha rựt lâng pa dưr chr’năp pr’dzoọng âng ma nuyh pân đil acoon coh đhị pr’loọng đong cung cơnh coh xã hội.

Bêệt z’lưa lâh mơ lâng pazêng m’ma ha roo đêệp n’lơơng, cr’chăl n’nâu, pazêng bha lăh ruộng bêệt ha roo đêệp Khảu Tan Đón coh chr’val Thắm Dương, chr’hoong Văn Bàn, tỉnh Lào Cai năc tơợp đọm. Đươi vêy ra boọt, đha hum yêm cơnh la lay, avị đêệp Khảu Tan Đón năc vêy đhanuôr coh đâu đươi đoọng bhrợ m’pooc tr’haanh vêy bâc ngai n’năl tươc.

Ting cơnh ma nưih Dao Khâu coh chr’hoong Sìn Hồ, tỉnh Lai Châu moon, zâp râu liêm crêê bhlâng zêng tơơp tơợ bêl măt t’ngay căh âi bhleh. Tu cơnh đêêc, lươt pay ma mai bơơn bhrợ têng moot ra diu t’ngay g’luh 2 (t’ngay bha lâng âng đhr’niêng xay xơ) tơợ 5 giờ ra diu tươc 8 giờ ra diu ting cơnh tô c’bhuh. Tơơp ra diu brương, vel bhươl Dao Khâu vêy bơơn lêy pr’hoọm xa nâp lâng xơợng xa nul zâp râu. Đhị m’pâng zr’lụ crâng ca coong, c’bhuh lươt pay ma mai r’rộ r’răm lâng bhưưng ang pr’hoọm xa nâp.

Ha dang muy chu tươc lâng vel bhươl đha nuôr Tày coh zr’lụ da ding ca coong Tây Bắc, năc roop pr’zơc âi bơơn xơợ apêê bh’ươr pr’hat liêm pr’hay coh đâu, ma nưih Tày moon năc Hát lượn. Dha nuôr vêy năl căh! Hát lượn a bhlâng năc đoo đợ n’juông pr’hat pa căh loom luônh ch’roonh zr’muông, loom luônh chăp hơnh vel đong k’tiêc k’ruung.

Tơợ ahay, gọ đhoóh nắc mưy ooy đợ pr'đươi pr'dua buôn đươi lâng bool lêy, ặt pazưm lâng pr'ắt tr'mung đhanuôr Thái Tây Bắc, buôn đhanuôr đươi đoọng đhoóh a'vị đệêp lâng bấc râu ch'na cha âng acoon cóh. Hân đhơ pr'ắt tr'mung bấc tr'xăl, nắc cóh đông zr'nệê âng zâp pr'loọng đông manứih Thái xoọc đâu zêng lêy zâp đông ngai cung vêy m'bứi bhlâng mưy bệê gọ đhoóh lâng bơơn đhanuôr đươi dua ooy pr'ắt tr'mung zâp t'ngay.

Tỉnh Hà Giang vêy đợ đha nuôr acoon coh bơơn k’noọ 90% acoon ma nưih, bâc năc dha nuôr Mông, Tày Dao... Zâp c’bhuh acoon coh zêng vêy đợ c’leh văn hóa ty đanh, đhr’niêng bh’rợ pa bhlâng la lay, bhrợ t’vaih c’leh văn hóa liêm pr’hay ha đhăm k’tiêc n’nâu. Tơợ đanh, tỉnh Hà Giang âi xay bhrợ bâc kế hoạch zư đơc lâng pa dưr apêê chr’năp âng văn hóa liêm pr’hay âng đha nuôr apêê acoon coh đhị vel đong.

Ma nưih Pu Péo coh Hà Giang năc đhêêng vêy lâh 600 cha năc, ma mông bâc đhị apêê chr’val Phố Là âng chr’hoong Đồng Văn; chr’val Súng Tráng, Phú Lũng âng chr’hoong Yên Minh; lâng chr’val Yên Cường âng chr’hoong Bắc Mê. Bâc c’leh liêm âng ma nưih Pu Péo pa tươc đâu công bơơn zư đơc đhị bâc lang ma nưih.