Plêêng k’tiêc âng hân noo ha ot buôn bhrợ bâc ngai jeh ca ay cơnh ca ay đh’mâl, boọ virus, vi khuẩn. Pân đil xooc ăt k’đhap buôn crêê ca ay lâng buôn gooh a chăc, cr’đooh n’căr. Cơnh lâng bh’rợ cha ộm liêm crêê, tập thể dục lâng pr’ăt tr’mông liêm ta nih, apêê xooc ăt k’đhap choom cha groong đợ râu đâu.

Hân noo ha ọt, plêệng k’tiếc cha cêết ra ngoóh, cóh a’chặc a’rang hêê kiêng đươi bấc năng lượng lấh mơ đoọng zư pa ngăn. Tu cơnh đêếc, apêê k’căn k’conh lêy cha mêết têêm ngăn ch’na cha âng p’niên vêy tước 60% chất đạm đhị zâp bêl cha cha đoọng vêy pa dưr c’rơ, cha groong zâp cr’ay buôn lưm. Néh ahêê đh’rứah đương xơợng râu moon p’too âng bác sĩ cơnh đâu:

Tơợ ahay a’hươn, manứih Tày ơy năl pay đươi đợ hi la cóh crâng k’coong lâng đợ râu zanươu chặt váih cóh crâng đoọng bhrợ zanươu zư pa dứah cr’ay. Zâp đhị vel đông tước đợ đhị crâng k’coong, đhanuôr zêng choom bơơn lêy đợ râu tơơm zanươu, hân đhơ cơnh đêếc, manứih Tày zâp zr’lụ vêy cơnh pa zưm bhrợ đoọng vêy đợ zanươu zư pa dứah lalay cơnh.

Pa choom p’too p’niên k’tứi đợ bh’rợ buôn bhrợ zâp t’ngay choom zooi cha groong muy bơr cr’ay trơơi boọ cơnh cr’ay c’lâng pr’hơơm, eh xooh, ca ay mr’loọng, ca ay đh’mâl (A/B), bhih têy dzung boop, k’hir virus, ca ay luônh… N’đhơ ca conh ca căn căh choom zư lêy p’niên k’tứi g’đach liêm pa zêng apêê cr’ay trơơi boọ đhị c’lâng pr’hơơm n’đhang công choom zooi p’niên k’tứi cha groong cr’ay lâng bh’rợ pa choom đoọng p’niên k’tứi đợ bh’rợ looih buôn bhrợ cơnh đâu:

Cục Y tế dự phòng, Bộ Y tế t’mêê xay moon xa nay ooy pr’luh trơơi boọ đhị c’lâng pr’hơơm lâng p’too moon zêl, cha groong pr’luh cr’ay.

Trâm dzung coh đác ngăn lalăm chô bêch đơơng chô bấc rau liêm choom đoọng ha c’rơ tr’mông. Ahêê năc pa ghit k’rang tr’pang dzung đoọng pa dưr dal c’rơ âng đay.

Tước ooy hân noo cha kêết năc râu tu bhrợ t’vaih cr’ăy coh c’lâng pr’hơơm bấc lâh mơ, pa bhlâng năc đhr’năng dưr vaih cr’ăy xooh k’đhap pơ hơơm căh choom dưah coh hân noo ha ọt (COPD) bấc lâh mơ. Cơnh đêêc cr’ăy xooh k’đhap pơ hơơm năc n’hau, đhanuôr lâng pr’zớc tước ooy t’ruih “Manuyh pa dưah đh’reh cr’ăy coh bhươl cr’noon” bêl đâu đoọng bơơn n’năl đhr’năng âng pr’luh cr’ăy n’nâu.

Muy coh pazêng cr’ay buôn lưm coh p’niên k’tứi bêl hân noo ha ọt năc ca ay luônh. Ting cơnh chuyên gia y tế, pa sạch a chắc a zân lâng đhr’năng âm cha năc bơr rau chr’năp bhlầng đoọng cha groong cr’ay nâu đoọng ha p’niên k’tứi.

Bêl boo túh lâng xang boo túh, vêy bấc râu dưr váih, đợ bhrung brăng, n’nóh x’xriing, đợ râu chất ta lơi... ting toọm đác chô hooi loong bấc đhị, bhrợ nha nhự môi trường lâng vêy đhr’năng dưr váih bấc râu pr’lúh cr’ay. Hân noo túh cung nắc pr’đơợ liêm buôn đoọng zâp râu vi khuẩn, vi rút bhrợ trơơi boọ pr’lúh cr’ay dưr chêếh váih lâng bhrợ cr’ay ha manứih. Bộ Y tế k’đươi moon zâp cơ quan, đơn vị lâng đhanuôr lêy cha mêết, bhrợ pa liêm zâp bh’rợ zêl cha groong pr’lúh cr’ay bêl hân noo boo túh liêm ghít cơnh đâu:

Cr’ay mr’nịt năc muy cr’ay đhur a chắc choom bhrợ căh liêm tước n’hang, mr’nịt âng hêê. Đâh bơơn năl c’leh âng cr’ay mr’nịt choom zooi zư pa dưah tơợ đâh.