Hân noo boo ta luôn nắc cr’chăl buôn dưr váih pr’lúh cr’ay tu pleng k’tiếc dzệêp dzong buôn váih vi khuẩn lâng apêê coon nặ cơnh ga gơu chéh váih bấc k’rơ. Năl bơr pêê k’rang zư lêy c’rơ tr’mông cóh hân noo boo nắc zooi đoọng ha pr’zợc lâng pr’loọng đong đay ta luôn c’rơ liêm.

K’oóh nắc muy cơnh liêm choom zooi đoọng a chắc a rang hêê choom zư lêy rau căh liêm moọt ooy c’lâng pr’hơơm. Bêl niêm mạc c’lâng pr’hơơm crêê rau bhrợ k’oóh đoọng g’hạc lơi rau boọ cóh mr’loọng lặ ooy nguôi.K’oóh buôn váih bêl p’lắh t’ngay, bhrợ váih k’oóh tu crêê đhr’năng pleng k’tiếc cắh liêm, k’oóh tu a chắc cha kệêt… Pa bhlầng, pazêng ma nuýh a chắc a rang đhưr nắc cơnh (ma nuýh t’coóh ta ha, p’niên k’tứi, pân đil a chắc k’đháp) buôn bọo váih cr’ay nâu. Nâu kêi nắc bơr pêê cơnh zooi đoọng zêl lơi k’oóh, lặ lơi g’hạc liêm choom.

Nha đam nắc muy rau t’nơơm bhơi xấc vêy ta đươi bấc cóh bấc k’tiếc k’ruung, tu a đoo vêy bấc rau dinh dưỡng liêm crêê ha c’rơ lâng vêy bấc rau pr’đươi choom đươi dua đoọng bhrợ têng z’nươu. A xậ nha đam vêy pêê lang, cóh đêếc lang lêệ vêy ta đớc nắc gel nha đam nắc pr’đươi vêy bấc bhlâng chất dinh dưỡng. Lang gel nha đam n’nâu nắc vêy ta lêy cóh pazêng rau pr’đươi pa liêm n’căr. Lấh đêếc, lang gel bha lâng n’nâu nắc bhrợ t’váih bấc rau liêm crêê ha c’rơ.

Hân noo cha noọng lâng đhr’năng pleng púih páih pa bhlầng nắc rau liêm buôn bhlầng đoọng hapêê cr’ay buôn trơơi boọ, pr’zuốh, bọol p’răng… Bhrợ têng cơnh ooy đoọng cha groong cr’ay cóh hân noo cha noọng, tệêm ngăn c’rơ tr’mông cóh pazêng t’ngay p’răng púih nâu. Đhanuôr lâng pr’zợc nắc đh’rứah đương xợơng pazêng rau xay moon đoọng lâng rau pa choom âng apêê bác sĩ cơnh đâu ấ.

Cr’ay k’hir plóh a ham nắc muy râu cr’ay buôn trơơi boọ cấp tính, choom váih cơnh pr’lúh tu vi rút dengue bhrợ t’váih. Cr’ay trơơi boọ nắc tu ga gơu cắp ma nuýh cr’ay boọ vi rút xang đếêc nắc pa trơơi đoọng ha ma nuýh doó cr’ay. Cr’ay nâu dưr váih đhị zập prang bha lang k’tiếc ắt cóh zr’lụ khí hậu nhiệt đới. Đhị Việt Nam, cr’ay nâu đhơ đhị zêng vêy, prang 4 zr’lụ Bắc, Trung, Nam lâng Tây Nguyên, zêng lâng thành thị cung cơnh zr’lụ vel bhươl, cr’ay dưr váih prang c’moo ha dợ buôn váih cơnh pr’lúh k’rơ nắc moọt hân noo boo, pa bhlầng nắc moọt c’xêê 7,8,9,10.

Tợơ bêl ơy bơơn lêy pr’lúh k’hir plóh a ham tr’nợơp cóh vel đong t’ngay 18/6 t’mêê đâu, Trung tâm y tế chr’hoong Nam Giang, tỉnh Quảng Nam ơy k’rong k’bhúh y tế dự phòng lêy phun za nươu pa liêm môi trường cóh prang zr’lụ váih pr’lúh. Đh’rứah nắc xay moon, pa choom đhanuôr pa dưr dal c’năl đương zêl cha groong pr’lúh cr’ay đhị vel bhươl.

Pr’lúh pa zrúah châu Phi cóh a’ọc xoọc trơơi boọ đấh lâng nắc dưr váih bấc cơnh cắh liêm choom. đhị đhr’năng cơnh đâu, bấc apêê cắh pân lêy cha đắh lêệ a’ọc, bhrợ zên pa câl xiêr k’rơ đấh, bhrợ zr’nắh k’đhạp đoọng ha manứih b’băn. Cơnh đêếc, bhrợ ha cơnh đoọng năl a’ọc crêê pr’lúh lâng bhiệc zêl cha groong cr’ay nâu ha cơnh.

Pleng k’tiếc púih páih, pa bhlầng nắc đhr’năng dzệêp dzong cóh nguôi zăng dal nắc pazêng pr’đợơ liêm buôn đoọng váih cr’ay cơnh vi khuẩn, siêu vi… dưr váih bhrợ t’váih apêê đhr’năng cr’ay đoọng ma nuýh hêê, pa bhlầng nắc p’niên c’rơ zêl cr’ay dzợ đhưr. Nâu đoo nắc rau aconh căn lêy pa ghít đoọng zooi p’niên zêl cr’ay.

Hân noo ch’noọng plêệng k’tiếc p’răng pứih nắc pr’đơợ liêm buôn đoọngvi khuẩn, virut pa dưr pa xớc bhrợ váih đhr’năng boọl ch’na đh’nắh, cr’ay trơơi boọ ooy ch’na đh’nắh dưr dzoọc dal. Bhrợ ha cơnh đoọng zêl cha groong boọl ch’na đh’nắh cung cơnh đợ cr’ay crêê tước c’lâng êệ đhọ ooy đợ t’ngay ch’noọng pứih nâu.

​Dại nắc cr’ay a bục tuỷ cấp tính tu viris, ha dang căh vêy tiêm huyết thanh zêl dại nắc ma nuýh crêê a choo cặp buôn chệêt bil. Đhơ cơnh đếêc, cr’ay dại cóh a nuýh nắc choom cha groong lâng pa dứah lâng vaccine căh cợ huyết thanh dại. Cóh c’nặt t’rúih “Ma nuýh pa dứah đh;réh cr’ay cóh bhươl cr’noon” tuần nâu, đhanuôr lâng pr’zợc nắc đương xợơng g’lúh prá xay âng PV t’ruíh lâng bác sĩ Hồ Minh Nên, Giám đốc Trung tâm lêy cha mệêt cr’ay cr’naanh tỉnh Quảng Ngãi ​đăh cr’ay nâu, cơnh đoọng buôn năl lâng pa dứah tợơ bêl crêê a choo dại cắp.